वायुपुराणम्

शक्रः ब्रह्माणं प्रति दुःखितः, दुर्बलः, राज्यभ्रष्टः, अन्नविहीनश्च, रजिपुत्रैः बलहीनः, मोहाविष्टश्च, कृपां याचते स्म। तं प्रति बृहस्पतिः उवाच— “हे शक्र, यदि त्वं पूर्वमेव मां एवं पृष्टवान् स्याः, तव हितार्थं अहं कदापि अकर्तव्यं न कृतवान् स्याम्, हे निष्पाप।” ततो बृहस्पतिः प्रहृष्टः शक्रस्य लाभाय त्वरितं तस्य भागं राज्यं च पुनः प्रापयितुं प्रतिजगाम। स शक्रं प्रति अवदत्— “अहं गमिष्यामि, तव मनः शान्तिं प्राप्नोतु।” ततः स बृहस्पतिः महत् कर्म अकरोत्, येन शक्रस्य शक्तिः वर्धिता। तदा तेषां रजिपुत्राणां, काममोहितानां, अधार्मिकानां च, बृहस्पतिः बुद्धिविभ्रमं ससर्ज। ते ब्राह्मणद्वेषिणः, बलवीर्यविहीनाश्च अभवन्। ततो देवानां ऐश्वर्यं, उत्तमं इन्द्रपदं, शक्रः पुनः प्राप्तवान्। राजा रजिपुत्राणां सर्वान्—कामक्रोधपरायणान्—हतवान्। यस्य कश्चन एष शुद्धः शतकृतोः पदस्थापनस्य वा राज्ञः वा चरितं शृणोति, स दुःखं न प्राप्नोति। अथ कथं महात्मना मरुता कन्या राज्ञे दत्ता, तदपि तस्य पुत्राणां वीर्यं किमासीत्? इति पृष्टम्। तदा स राजा, अन्नकामः, षष्टिवर्षाणि प्रतिमासं महाबलिनं मरुत्सोमं हविर्दत्तवान्। तेन मरुतः तेन तुष्टाः, सन्तुष्टाश्च, तस्मै अक्षय्यमन्नं सर्वकामान् च ददुः। तस्यैकदा पक्वं भोजनं दिनरात्रौ, सहस्रशः दत्तमपि, सूर्ये उदिते आरभ्य, न क्षीयते स्म। मित्राज्योतिः नाम कन्या, मरुतः च तस्य योगात् महाबलवन्तः, धर्मज्ञाः, मोक्षदर्शिनः पुत्राः जाताः। गृह्यकर्माणि परित्यज्य, त एव वैराग्ये प्रतिष्ठिताः, अत्रैव तपस्विनां नियमं प्राप्य, ब्रह्मपदं गताः। तेषां अनपायः अभवत्, स धर्मदातासीत्; तस्मात् क्षत्रियधर्मः, तस्मात् प्रतिपक्षः महातपाः उत्पन्नः। प्रतिपक्षस्य पुत्रः सञ्जयः, सञ्जयस्य जयः, तस्मात् विजयः जातः। विजयस्य जयः, तस्य हर्यण्ड्वः, हर्यण्ड्वात् सहदेवः महाबलः राजा। सहदेवस्य धर्मात्मा पुत्रः अदीनः, अदीनस्य जयसेनः, तस्य संकृतिरेव। संकृतेः पुत्रः कृतधर्मा, धर्मात्मा, कीर्तिमान्; एषा नहुषस्य क्षत्रियपरम्परा—इति विद्धि। नहुषस्य षडुत्तमाः पुत्राः, इन्द्रतुल्यतेजसः, विरजा नाम्नि पितुः कन्यायां जाताः। यतिः, ययातिः, संयातिः, आयातिः, द्वौ तुद्वयौ च; तेषां यतिः ज्येष्ठः, ययातिः द्वितीयः। तस्मिन्नन्तरे, ऋषिः ककुत्स्थकन्यां गां नाम कन्यां पत्नीं कृत्वा, क्षमां वैराग्यं च आलम्ब्य, ब्रह्मणि लीनः अभवत्। पञ्चसु तेषु, ययातिः पृथिव्याः पतिः, उशनःकन्यां देवयानीं पत्नीं चकार। देवयानीयां यदुः तुर्वसुः च, वृषपर्वणः कन्यायां शर्मिष्ठायां द्रुह्युः अनु: पूरुश्च जाताः। शर्मिष्ठायां द्रुह्युः अनु: पूरुश्च—ते देवपुत्रोपमबलवन्तः। ततः रुद्रः तुष्टः, तस्मै दिव्यम्, सुवर्णमयं, दुर्जयं, अक्षयं, महायुधयुक्तं, तेजस्विनं रथं दत्तवान्। मनोजवाश्वयुक्तेन तेन रथेन, स कन्यां हरित्वा, पृथिवीं विजिग्ये। ययातिः, देवेभ्यः दानवेभ्यश्च मानवेषु च, अजितः, सर्वेषां पौरवाणां रथस्थः अभवत्। स एव रथः जनमेजयस्य, कौरवस्य, कुरोः पुत्रस्य, परीक्षितः पौत्रस्य, वत्सदेशे जातस्य, गार्ग्यस्य ऋषेः शापेन नष्टः। स राजा जनमेजयः, बालः, अल्पबुद्धिः, गार्ग्यपुत्रं लोहगन्धं नरपतिं हिंसितवान्। स लोहगन्धः, नगरग्रामवासिभिः परित्यक्तः, शान्तिं न प्राप्नोत्, इह तत्र च पलायमानः। स दुःखार्तः, सर्वत्र क्लेशितः, शान्तिं न लब्ध्वा, सः अपि दुःखितः, शरण्यं हेतुकं मुनिं शप्तवान्। स महात्मा मुनिः, इन्द्रोतः नाम, जनमेजयस्य शौनेकपुत्रस्य, अश्वमेधं कारितवान्, राज्ञः शुद्ध्यर्थम्। लोहगन्धः स्वगृहं प्राप्त्वा अन्तर्धानं गतः; तस्मात् स दिव्यः रथः चेदिराजाय वसवे गतः। शक्रः तुष्टः, बृहद्रथाय तम् अदात्; भीमेन जरासन्धे हते, कौरवकुमारः स्नेहेन तं श्रेष्ठं रथं वासुदेवाय दत्तवान्। यदा नहुषपुत्रस्य ययातेः जरसा आक्रान्तः, तदा स ज्येष्ठं श्रेष्ठं पुत्रं यदुं प्रति उवाच— “पुत्र, जरां श्वेतकेशं च मयि आगते, काव्य उशनसः शापेन अहं युवावस्थायां न तृप्तः। त्वं मम जरां दुःखं च गृहाण।” इति उक्ते, यदुः प्रत्युवाच— “अहं ब्राह्मणाय दानं प्रतिज्ञातवान्, यत्नेन प्राप्यम्; अतः तव जरां न गृह्णीयाम्। जरा बहून् दोषान् जनयति, विशेषतः मद्यभोजिनां मध्ये; अतः न शक्नोमि तव जरां गृहीतुं।” “श्वेतकेशः श्वेतश्मश्रुः दुःखितः, जरया कृशः, पूर्वं स्थूलः बलवान्, अधुना दीनः दुर्बलः च दृश्यते।