वायुपुराणम्

वेणुहोत्रस्य पुत्रः प्रसिद्धः गार्ग्यः अभवत्। गार्ग्यस्य पुत्रः गार्गभूमिः, वत्सस्य च बुद्धिमान् पुत्रः वात्स्यः। तयोः द्वयोः ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च पुत्राः अभवन्, ते च धर्मिष्ठाः, वीर्यवन्तः, बलिनः, सिंहसमानधैर्यवन्तश्च। एवं काश्यपाः कीर्तिताः। अधुना राजेः वृत्तान्तं शृणु। राजेः पञ्चशतानि महाबलिनां पुत्राणाम् अस्मिन्मर्त्यलोके आसन्। सा क्षत्रियवंशः राजेयः इति विख्यातः, ये इन्द्रमपि कम्पयन्ति स्म। तदा देवासुरयोः घोरः संग्रामः अभवत्। उभौ देवासुरौ पितामहमुपसंगम्य तं प्राहुः— “भगवन्, अस्माकं युद्धे कः विजयी भविष्यति? श्रोतुम् इच्छामः।” ब्रह्मा उवाच— “यस्य हेतोः महाबलः राजी शस्त्रग्रहणं कृत्वा युद्धे प्रवर्तते, स नूनं त्रैलोक्यविजयी भविष्यति। यत्र राजी तत्र श्रीः, यत्र श्रीस्तत्र स्थैर्यम्, यत्र स्थैर्यं तत्र धर्मः, यत्र धर्मस्तत्र जयः।” एवं राजेः महिमानं श्रुत्वा सर्वे देवासुराः तं राजानं सम्पूज्य, विजयकाङ्क्षिणः तम् उपेत्य श्लाघन्ति स्म। ततो हृष्टचित्ताः देवासुराः राजानं ऊचुः— “अस्माकं विजयाय उत्तमं धनुः गृहाण।” राजी उवाच— “अहं देवान् इन्द्रपुरोगमान् युद्धे जेष्यामि; ततः धर्मतः इन्द्रः भूत्वा संग्रामे स्थित्वा युध्ये।” असुराः ऊचुः— “प्रह्लादः अस्माकं इन्द्रः; तस्मिन्नर्थे वयं विजयम् इच्छामः। अस्मिन्काले, राजन्, अस्माकं पक्षे भव, न अदितेः सुतस्य।” स राजी “एवं भवतु” इति प्रत्यभाषत, देवैः अपि प्रार्थितः। देवाः अपि तम् आमन्त्रयन्तः ऊचुः— “विजयात् अनन्तरं त्वं इन्द्रः भविष्यसि।” ततः स राजी वज्रिणः पुरतः सर्वानसुरान् निहत्य, भगवतां श्रीं पुनः देवेषु स्थापयामास। सर्वानसुरान् निहत्य महाबलः राजी उवाच; तत्र इन्द्रः देवैः सहितः राजानं प्राह— “अहं राजेः पुत्रः” इति पुनः उवाच— “त्वं इन्द्रः, न संशयः; अहं तव पुत्रः, शत्रुघ्न, कीर्तिं प्राप्स्यामि।” इन्द्रस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा, स राजा मायया मोहितः सन्, तुष्टः इन्द्राय प्रत्युवाच— “एवं भवतु।” स राजा, देवसमः, स्वर्गं ययौ। तदा राजेः पुत्राः इन्द्रस्य भागं पदं च हरन्ति स्म। तस्य शतशः पुत्राः, शचीपतिपदं च, विविधरूपेण दिव्यम् अमरावतीं प्रविशन्ति स्म। दीर्घेण कालेन, इन्द्रः स्वराज्यभागविहीनः, बलहीनः सन्, बृहस्पतिम् उवाच— “मम कृते जूजुबफलप्रमाणम् हविः साधय, ब्रह्मर्षे, येन तद्वीर्येण अहं स्थितुं शक्नोमि। ब्रह्मन्, अहं कृशः, दुःखितः, राज्यभोजनविहीनः, बलहानः, राजेः पुत्रैः मूढः। कृपां कुरु।” बृहस्पतिः उवाच— “शक्र, यदि पूर्वं माम् एवं पृच्छेः, तव कृते अहं न कर्तव्यं कृतवान्, अनघ। इदानीं तव हिताय गमिष्यामि, यथा त्वं शीघ्रं स्वभागराज्यम् अवाप्स्यसि। अतः शक्र, गच्छामि; तव चित्तं न क्लिश्यतु।” ततः तस्य बलवृद्धये महत् कर्म अकरोत्। तदा बृहस्पतिः तेषां राजिपुत्राणां बुद्धिं मोहितवान्। ते रागदोषसमुत्थिताः अधार्मिकाः अभवन्। ते ब्राह्मणद्वेषिणः, बलविक्रमविहीनाः अभवन्। ततः इन्द्रः स्वदेवपतित्वं, उत्तमं पदं पुनः प्राप्तवान्। स कामक्रोधनिष्ठान् सर्वान् राजिपुत्रान् निहत्य, यः शृणोति शुद्धां शतकृतोः स्थितिप्रतिष्ठायाः वा राज्ञः कथाम्, स दुःखं न प्राप्नोति। कथं महात्मना मरुता कन्या राज्ञे दत्ता, तस्याश्च पुत्राणां महात्मनां वीर्यम् आसीत्? जनाधिपः, अन्नकामः, मासे मासे षष्टिवर्षाणि, महाबलाय मरुत्सोमाय हविः दत्तवान्। तेन तुष्टाः मरुतः मरुत्सोमेन सन्तुष्टाः सन्, तस्मै अक्षय्यमन्नं सर्वकामान् च अददुः। तस्य एकवारं पक्तमन्नं दिवा निशि च, प्रातः प्रभृति कोटिशः दत्तेऽपि, न क्षीयते स्म। मित्राज्योतेः कन्यायाः, धिमतः मरुतः च संयोगात्, महाबलिनः धर्मज्ञाः मोक्षदृष्टयः पुत्राः अभवन्। गृह्यकर्माणि त्यक्त्वा, ते वैराग्ये प्रतिष्ठिताः, तपः सम्प्राप्य, ब्रह्मपदम् आगच्छन्। तेषां अनपायः जातः, स धर्मदः अभवत्; तस्मात् क्षात्रधर्मः, तस्मात् प्रतिपक्षः महातपाः। प्रतिपक्षस्य पुत्रः सञ्जयः, सञ्जयस्य जयः, तस्मात् विजयः अभवत्। विजयस्य जयः, तस्य हर्यन्ध्वाख्यः पुत्रः, हर्यन्ध्वात् सहदेवः राजा, महाप्रतापवान्। सहदेवस्य धर्मात्मा पुत्रः आदीनः कीर्तिमान्, आदीनस्य जयसेनः, तस्य पुत्रः संकृति, संकृतेः पुत्रः कृतधर्मा धर्मनिष्ठः, महान् कीर्तिमान्। एवं नहुषस्य क्षत्रियवंशाः—इति विद्धि। नहुषस्य षडुत्तमपुत्राः आसन्, ये इन्द्रसमप्रभाः, विरजा नाम्नः पितुः कन्यायाः जाताः। ते यति, ययातिः, संयातिः, आयातिः, च द्वौ तुद्वयौ; तेषु यतिः ज्येष्ठः, ययातिः तस्मात् परः।