वायुपुराणम्

निकुम्भः तदा नगरं शप्त्वा तं महादेवं प्रति नीतवान्। तदा महादेवः, परमात्मा सन्, तद् नगरं रिक्तं कृतवान्। सा देवी, या महात्मन्याः देव्याः सदृशी दिव्यतेजसा, तत्र रमते, यथा महेश्वरः अपि तस्या रममाणायाम् आनन्दं अनुभवति। तथापि, सा देवी तत्र न रमते, गृहस्य अद्भुतत्वात्। तदा भगवान् देव्या विलासस्य निमित्तम् इदं वचनम् उक्तवान्— “नाहं गृहं त्यक्ष्यामि, अविमुक्तं मे गृहं” इति स्मितपूर्वकं तां प्रति पुनः उक्तवान्, “अविमुक्तं खलु मम गृहं।” पुनः अवदत्, “न गमिष्यामि हे देवि, त्वं गच्छ, अहं तत्रैव स्थित्वा रमिष्ये।” अतः तद् अविमुक्तं इति भगवता स्वयमेव प्रसिद्धं कृतम्। एवं वाराणसी शप्तं जाता, अविमुक्तं चाख्यातम्, यत्र देवः सर्वैः देवैः पूज्यमानः त्रिषु कालेषु धर्मात्मा महेश्वरः देव्या सह निवसति। कलियुगे तद् महात्मनः नगरं अदृश्यं भवति; तस्मिन् नगरे लुप्ते, सा पुनः अन्यत्र निवसति। एवं वाराणसी शप्त्वा पुनः स्वनिवेशं प्राप्तवती। तत्र शतं उत्तमानां धनुष्मतां भद्रश्रेण्यस्य पुत्राः आगताः। तान् हत्वा दिवोदासः राजा तत्र स्वं निवेशं स्थापयामास; एवं स भद्रश्रेण्यस्य राज्यं बलात् जिगाय। भद्रश्रेण्यस्य पुत्रः दुर्दमः नाम आसीत्; बालत्वात् दिवोदासः तं करुणया न हन्तुम् अर्हति इति तं जीवितवान्। दिवोदासात् ऋषद्वत्यां च वीर्यवान् पुत्रः प्रतर्दनः जातः; स बाल एव राज्यं पुनः आक्रमितवान्। तस्मिन् काले महराजा वैरं समाप्तवान्। प्रतर्दनस्य द्वौ प्रसिद्धौ पुत्रौ आस्तां—वत्सः च गर्गः च। वत्सस्य पुत्रः आसीत् आलर्कः, सन्नतिः तस्य पुत्रः। आलर्कस्य विषये राजर्षिः द्वे प्राचीने श्लोके रचितवान्। षष्टिसहस्राणि षट् शतानि च वर्षाणि, आलर्कः काशीनां श्रेष्ठः, यौवनं धारयन् अवसत्। लोपामुद्रायाः प्रसादेन स परं दीर्घायुषः लब्धवान्। शापस्य अन्ते स बलवान् राजा, क्षेमकर नाम्नः दानवस्य वधं कृत्वा, रमणीयां वाराणसीं स्वनिवासं चकार। सन्नतेः अपि पुत्रः आसीत् सूनितः नाम, धर्मात्मा; सूनितस्य अपि पुत्रः सुकेतुः धर्मात्मा। सुकेतोः पुत्रः आसीत् धर्मकेतुः; धर्मकेतोः अपि सत्यकेतुः महान् रथी। सत्यकेतोः पुत्रः आसीत् विभुः प्रजापतिः; विभोः पुत्रः सुविभुः, तस्मात् सुकुमारः। सुकुमारस्य पुत्रः आसीत् धृष्टकेतुः धर्मात्मा; धृष्टकेतोः अपि वेणुहोत्रः प्रजापतिः। वेणुहोत्रस्य पुत्रः आसीत् प्रसिद्धः गार्ग्यः; गार्ग्यस्य गर्गभूमिः, वत्सस्य वत्स्यः प्राज्ञः पुत्रः। तयोः द्वयोः ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च पुत्राः उत्पन्नाः, अतिधार्मिकाः, शूराः, बलिनः, सिंहसमानधैर्यवन्तः च। एवं काश्यपाः वर्णिताः। अधुना राजेर् वंशं शृणु। राजेः पञ्चशतानि महाबलिनः पुत्राः पृथिव्याम् आसन्; तद् राजेय इति प्रसिद्धं क्षत्रियवंशं इन्द्रमपि कम्पयामास। तदा, देवासुरयोर् उग्रे समरे जाते, देवाः असुराश्च सर्वे ब्रह्माणं जग्मुः, तं चेदम् ऊचुः—“भगवन्, सर्वलोकाधिप, अस्माकं युद्धे कः विजयी भविष्यति? श्रोतुम् इच्छामः।” ब्रह्मा उवाच—“यस्य कृते महाबलः राजी युद्धाय शस्त्रं गृह्णाति, न संशयः, स एव त्रीन् लोकान् जयति। यत्र राजी, तत्र लक्ष्मीः; यत्र लक्ष्मीः, तत्र स्थैर्यम्; यत्र स्थैर्यम्, तत्र धर्मः; यत्र धर्मः, तत्र विजयः।” एवं राजेः जयश्रुतिं श्रुत्वा, सर्वे देवासुराः तं राजानं समीपं गत्वा, सिद्धिं कामयन्तः, स्तुतिम् अकुर्वन्। हृष्टहृदयाः सर्वे देवासुराः तम् ऊचुः—“अस्माकं जयाय उत्तमं धनुः गृहाण।” राजी अवदत्—“अहं देवान् इन्द्रमुख्यान् संग्रामे जेष्यामि; ततः धर्मतः अहं इन्द्रत्वं प्राप्य युद्धे प्रवर्तिष्ये।” असुराः ऊचुः—“प्रह्लादः अस्माकं इन्द्रः; तस्य कृते जयम् इच्छामः। अस्मिन्काले, राजन्, अस्माकं पक्षे तिष्ठ, न अदितेः सुतस्य।“ स प्रत्युवाच—“एवं भवतु” इति; देवैः अपि प्रेरितः, तैः अपि आमन्त्रितः—“जयात् अनन्तरं त्वं इन्द्रः भविष्यसि” इति। स राजी सर्वान् असुरान् वज्रधरस्य पुरतः निहत्य, भग्यवन्तः देवानां हृतं परं तेजः पुनः प्रतिपादितवान्। सर्वान् असुरान् निहत्य, स महाबलः राजी तत्र उक्तवान्। तदा तत्र इन्द्रः देवैः सहितः राजिनं प्रत्यवदत्। “अहं राजेः पुत्रः” इति उक्त्वा पुनर् अवदत्—“त्वं इन्द्रः, देवानां राजा, न संशयः; यतः अहं तव पुत्रः, शत्रुघ्न, ख्यातिम् आप्स्यामि।” इन्द्रस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा, तेन मायया स मोहितः; स राजा तुष्टः इन्द्रं प्रत्युवाच—“एवं भवतु” इति। यदा स राजा, देवैः तुल्यः, स्वर्गं गतः, तदा राजेः पुत्राः इन्द्रस्य भागं स्थानं च अपाहरन्। तानि शतानि पुत्राणां, शचेः पतिं च स्थानम्, नानाविधं दिव्यम् लोकं प्रविश्य, देवलोकं प्राप्तवन्तः। दीर्घेण कालेन, इन्द्रः अपि राज्यभागहरणेन हीनः, बृहस्पतिं प्रति वचनम् अवदत्—“ब्राह्मर्षे, कुर्वस्व मे बदरिपलस्य तुल्यं हविः, येन तस्य तेजसा पोषितः अहं स्थितुं शक्नोमि।