वायुपुराणम्

देवी, शोकवदनं विधाय, महादेवं प्रार्थयति—“देव, अहं इह स्थातुं न इच्छामि; त्वं स्वगृहं माम् आनय।” तस्याः वचनं श्रुत्वा महादेवः सर्वलोकान् निरीक्ष्य, निवासस्थानाय पृथिव्यां पुण्ये क्षेत्रे, दिव्यं वाराणसीं चकार, द्विजश्रेष्ठ। ततः भवान् जानन् यत् दिवोदासः तत्र नगरे स्थितः, भगवाञ् गणेशं, यः तस्य समीपे आसीत्, आह्वयन्, रक्षकम् इदं उवाच—“गणाधिप, त्वं नगरे गच्छ, वाराणसीं रिक्तां कुरु; सौम्योपायं प्रयोजय, स राजा अतिबलवान् अस्ति।” ततः निकुम्भः वाराणसीं गत्वा, स्वप्ने, मङ्कननाम्ना क्षौरकर्मणि स्थितं शुद्धं मनुष्यं दृष्ट्वा, तं इदं अब्रवीत्—“अहं ते समृद्धिं दास्यामि; स्थानं मम चिन्तय, मम रूपेण प्रतिमां निर्माय, नगरे स्थापय।” यथास्वप्नदृष्टं, स सर्वं कृतवान्, द्विजश्रेष्ठ; राज्ञः अनुमतिं विधिवत् प्राप्त्वा। तत्र महापूजा सततं क्रियते—गन्धैः, धूपैः, माल्यैः, अन्यैः रम्यैः उपहारैः च। अन्नयागैः तत्र अत्यद्भुतं जातम्; तथा गणाधिपः तत्र नित्यं पूज्यते। तदनन्तरं स नगराणि सहस्रशः वरान् ददाति—पुत्रान्, सुवर्णम्, दीर्घायुष्यम्, सर्वाणि कामानि च। राज्ञः मुख्यपत्नी, सुप्रसिद्धा सुयशा नाम्ना, पुत्रार्थम् आगता, राज्ञा प्रेरिता, साध्वी। सा महापूजां कृत्वा पुत्रान् याचति, पुनः पुनः तत्र गच्छति पुत्रार्थम्। निकुम्भः पुत्रान् न ददाति, कारणात्; यदि राजा तत्र कुप्यति, तदा किञ्चिद् घटते। दीर्घकालानन्तरम्, क्रोधः राज्ञः प्रविष्टः; स महान् द्वारस्य नगरस्य जीवम् ददाति। स्नेहात्, शतशः वरान् ददाति, अन्यत् किञ्चिद् न घटते; स मम जनैः मम नगरे अपि नित्यं पूज्यते। तत्र, मम पत्नी तं पुनः पुनः पूजितवती, पुत्रार्थम्; स तु मम पुत्रं न ददाति, अन्नबहुलः कृतघ्नः। तस्मात्, स मम पूजायोग्यः नास्ति; अहम् तस्य दुष्टस्य स्थानं नाशयिष्यामि। एवं निश्चित्य, पापकृत् राजा, दुष्टचित्तः, गणपतिस्थानं दुष्टभावेन विनाशयामास। मन्दिरं भग्नं दृष्ट्वा, प्रभुः राजानम् उपगम्य उवाच—“माम् विना अन्यदोषं, तवं स्थानं निरर्थकं नाशितवान्।” “तव नगरी शून्या भविष्यति, नराधिप; तस्मात्, तस्य शापेन वाराणसी अपि शून्या अभवत्।” निकुम्भः नगरं शप्त्वा, ततः महादेवाय निनीत; महादेवः, परमात्मा, नगरं रिक्तं कृतवान्। सा देवी, महात्मनः देवीसमानदिव्यतेजसा, तत्र रमते; महेश्वरः अपि तस्याः रम्यतायां रमते। देवी तत्र न रमते, गृहस्य अद्भुतत्वेन; देवीक्रीडायाः हेतोः, प्रभुः तदा उवाच। “अहं गृहं न त्यजामि, अविमुक्तं मम गृहम्। स्मितं कृत्वा, देवीं प्रत्युवाच—‘अविमुक्तं हि मम गृहम्।’” “अहं न गमिष्यामि, देवी; त्वं यथेष्टं गच्छ, अहं अत्र स्थित्वा रमिष्यामि।” तस्मात्, तत् अविमुक्तम् इति भगवता स्वयम् उक्तम्। एवं वाराणसी शप्तम्, अविमुक्तं घोषितम्; यत्र देवः तिष्ठति, सर्वैः देवैः पूजितः, त्रिषु युगेषु, धर्मात्मा महेश्वरः देव्या सह। कलियुगे, तस्य महानात्मनः नगरी अदृश्यत्वं प्राप्नोति; नगरी लुप्तायां, पुनः अन्यत्र तिष्ठति। एवं शप्तायां वाराणस्यां, सा पुनः निवासं प्राप्तवती; शतं उत्तमधनुष्मतां, भद्रश्रेयस्य पुत्राणां, तत्र आगच्छन्। तान् हत्वा, दिवोदासः स्वनिवासं स्थापयामास; एवं बलात् भद्रश्रेयस्य राज्यं गृहीतवान्। भद्रश्रेयस्य पुत्रः दुर्दमः नाम्ना; बालत्वात्, दिवोदासः दयया तं जीवितवान्। दिवोदासात् ऋषद्वत्याः च वीरः पुत्रः प्रतर्दनः अभवत्; तेन पुत्रेण, बालकाले अपि, राज्यं पुनः आक्रान्तम्। तस्मिन् काले, महराजः वैरं समाप्तवान्; प्रतर्दनस्य द्वौ प्रसिद्धौ पुत्रौ—वत्सः गार्गः च। वत्सस्य पुत्रः अलर्कः, तस्य पुत्रः सन्नति; अलर्कस्य विषयं राजर्षिः द्वौ प्राचीनौ श्लोकौ रचयामास। षष्टिसहस्रं षष्टिशतं वर्षाणि, अलर्कः काश्यश्रेष्ठः, युवाकृतिः आसीत्। लोपामुद्रायाः कृपया, स जीवितस्य परमं प्राप्तवान्। शापसमाप्तौ, बलवान् राजा, क्षेमकरासुरं हत्वा, रम्यं वाराणसीं निवासस्थानं कृतवान्। सन्नत्याः अपि पुत्रः सूनितः धर्मात्मा; सूनितस्य पुत्रः सुकेतुः धर्मात्मा। सुकेतु-पुत्रः धर्मकेतुः, धर्मकेतु-पुत्रः सत्यकेतुः महारथः। सत्यकेतु-पुत्रः विभुः, जनाधिपः; सुविभुः विभोः पुत्रः, तस्मात् सुकुमारः। सुकुमारस्य पुत्रः धृष्टकेतुः धर्मात्मा; धृष्टकेतु-पुत्रः वेणुहोत्रः जनाधिपः।