वायुपुराणम्

पुरा सप्तत्येकसप्ततिः चतुष्पर्याययुक्ताः कल्पाः सह देवगणैः, ऋषिभिः, दानवैः च समाख्याताः। पितृभिः, गन्धर्वैः, यक्षैः, राक्षसैः, भूतैः च सह, मनुष्यैः, पशुभिः, पक्षिभिः, स्थावरैः च अपि सह, सर्वे एव निर्दिष्टाः। आदौ मनोः आरभ्य यावत् भविष्यन्ति, तावत् विस्तीर्णान्याख्यानानि सन्ति; अहं तु विवस्वानं प्रणम्य, वैवस्वतस्य सृष्टिं प्रवक्ष्यामि। प्रथमं मन्वन्तरे, अतीतानि सृष्टयः च ये आरब्धाः, तेषां मध्ये स्वायम्भुवस्य सप्त महर्षयः पूर्वं स्थिताः; चाक्षुषस्य च अन्तराले या सृष्टिः जाता, तस्यां च, पुनः वैवस्वतस्य आगमे च। महेश्वरस्य शापात् दक्षे, ऋषिषु, भृगौ च अन्येषु महातेजस्विषु, एते महात्मानः प्रादुर्भूताः। पुनः त एव सप्तर्षयः, मनसः सम्भूताः, स्वयम्भुवेनैव पुत्रत्वेन नियुक्ताः। ते महात्मानः, प्रजासृष्टिकारिणः, यथा जाताः, तथा पुनः सृष्टिं प्रवर्तयामासुः, पूर्ववत्, यथाक्रमं च। तेषां प्रजाः शुद्धज्ञानकर्मसम्पन्नाः, संक्षेपतः विस्तारतः च, सम्यक् अनुक्रमेण अहं वक्ष्यामि। तेषां वंशेभ्यः जातैः, चराचरमिदं जगत् पुनः पूर्णं जातम्; तदा सृष्टिः नक्षत्रग्रहैः शोभिता। एवं श्रुत्वा ऋषयः संशयं प्राप्य, तदनन्तरं सन्दिग्धचित्ताः, दृढव्रताः ते ऋषयः सुतं संशयच्छेदकम् आदरात् पप्रच्छुः। कथं सप्त ऋषयः प्राचीनाः च सप्त मनसः सम्भूताः पूर्वं सृष्टाः पुत्रत्वेन च कथिताः? तत् वद नो महाभाग। तदा पुण्यश्लोकः सूतः, पुराणविद्, शुभं वचनम् उवाच। कथं ते सप्त सिद्धर्षयः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे स्थिताः, पुनः वैवस्वते मन्वन्तरे समुपागमन्? भवस्य शापात् तदा ते तैः तपो न प्राप्तम्; पुनरागताः सन्तः, ते लोके मनुष्येषु प्रादुर्भूताः। तदा सर्वे महर्षयः लोके, परस्परं समभाषन्त; ते च महात्मानः, वरुणस्य महायज्ञे, एवं प्रोचुः। वयं सर्वे चाक्षुषे मन्वन्तरे प्रजापतेः पुत्रत्वेन भविष्यामः; अतोऽस्माकं महद् श्रेयः भविष्यति। स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, सप्तानां कृते भवेन शप्ताः सन्तः, पुनः उत्पन्नाः, ते मनुष्यलोकात् स्वर्गं गच्छन्ति। देवस्य महायज्ञे, यदा स वारण्याकारं विवृणुते स्म, ब्रह्मा च प्रजाकामः शुद्धं हविः अग्नौ जुहाव, तदा ऋषयः प्रथमं सृष्टाः; इयं द्वितीया सृष्टिः इति श्रूयते। भृगुः, अङ्गिराः, मरीचिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, तथा वसिष्ठः—एते अष्टौ ब्रह्मणः पुत्राः। तस्य दीर्घे यज्ञे, सर्वे देवाः समागताः, यज्ञाङ्गैः सह, साकारः वषट्कारः च। तत्र सहस्राणि साम्नां, यजूंषि च देहवत् अभवन्; ऋग्वेदः पदक्रमशोभितः उदितः। यजुर्वेदः छन्दोभिः समृद्धः, ओंकारध्वनिसंयुतः, यज्ञार्थैः, सूक्तैः, ब्राह्मणैः, मन्त्रैः च पूरितः स्थितः। सामवेदः छन्दोभिः समृद्धः, गीतिषु श्रेष्ठः, तत्र आसीत्; विश्वावसुना मुख्यगन्धर्वैः सहितः। ब्रह्मवेदः, तीक्ष्णकर्मविधिः, अथर्वाङ्गिरसाचार्ययुक्तः, द्विभिः शरीरेण, द्वाभ्यां शिरोभ्यां च प्रकटितः। स्वराः, गानपाठाः, स्तोभाः, निर्वचनविभागाः, स्वरविभागाः, वषट्कारः अधिष्ठानरूपेण, संयमविसर्गनियमाः च तत्र सन्निहिताः। तेजस्विनी देवी इला, दिशः, तेषां च अधिपतयः, दिव्याः कन्याः, पत्न्यः, माता: च तत्र आसन्। एते सर्वे, स्वस्वरूपधारिणः, नामभिः अभिहिताः, वारण्यरूपिणः, यज्ञकर्तुः मुखे प्राणरूपेण स्थिताः। यदा स्वयम्भूः तान् अपश्यत्, तदा तस्य वीर्यं पृथिव्यां पतितम्, स ब्रह्मर्षिकामेन पूर्णः; अत्र न संशयः। तद् उपयुज्य स स्रुक्स्रुवा संहृत्य, तद् घृतरूपेण जुहाव, मन्त्रैः यजमानः प्रजापतिः। ततः प्रजापतिः सर्वाणि भूतानि ससर्ज; तस्मात् तेजसः, तस्मिन्यज्ञे, लोकानां तेजः, तमः, सत्त्वगुणः, तथा रजोगुणः अभवत्। तस्मात् गुणयुक्तात् तेजसः, यः आकाशे तमसि च स्थितः, सर्वे भूतानि अभवन्, तमसोऽग्नित्वात्। तदा कर्मजाः पुत्राः जाता, स स्ववीर्यं घृतपात्रे न्यवेशयत्। यदा वीर्यं जुहुतः, तदा महर्षयः प्रादुर्भूताः, दीप्तस्वरूपिणः, सप्तविधप्रजासृजः। यदा वीर्यं अग्नौ हुतम्, तदा ज्वलनात् कविः अभवत्; तम् अग्निशिखायां प्रकटं दृष्ट्वा, हिरण्यगर्भः अवदत्—"त्वं भृगुः"—इति; तस्मात् स भृगुः इति प्रसिद्धः। महादेवः तम् एवम् जातं विप्रं दृष्ट्वा, उवाच—"मम पुत्रकामस्य दीक्षायाः च, त्वया एष उत्पादितः; एष भृगुः मम पुत्रः भवतु।" एवं स्वयम्भुवानुज्ञातः, महादेवः भृगुम् आत्मनः पुत्रं न्ययोजयत्; स च वारुणसम्भूतत्वात्, भृगुः वारुणिः अपि कथ्यते। ततः द्वितीयं वीर्यं अंगारेषु पतितम्; तस्मात् अंगारसम्भूताङ्गसंयुक्तः अङ्गिराः अभवत्। तस्य जन्म दृष्ट्वा, अग्निः ब्रह्माणम् उवाच—"मया वीर्यं प्राप्तम्, अयं द्वितीयः मम पुत्रः अस्तु।" ब्रह्मा सभापतिः प्रत्युवाच—"एवं भवतु"—इति; तस्मात् अङ्गिराः अग्निपुत्रः इति प्रसिद्धः। ततः, ब्रह्मणा संसारकर्त्रा षट्कृत्वः वीर्यं हुतम्, तत्र षड् ब्रह्माणः उत्पन्नाः, इति श्रुतिः। तेषु, मरीचिः प्रथमः, रश्मिभ्यः उत्पन्नः; तस्य यज्ञे पुत्रः जातः, अतः स क्रतुः इति कथ्यते। एवं, हे महर्षयः, पुराणवचनानुसारं सृष्टिक्रमः प्रवृत्तः, यथाशास्त्रं सुसम्पन्नः।