वायुपुराणम्

तस्मिन्नेव समये क्षेणकाख्यः दानवः शून्यतां प्राप्तां वाराणसीं पुरीं प्रविश्य तत्र स्थितवान्। सा वाराणसी पूर्वं महात्मना निकुम्भेन शप्तास्ति, यथा सहस्रवर्षाणि पुनः पुनः शून्यतां यायात्। शापस्य तु प्रवृत्तौ, दिवोदासः जनाधिपः स्वराज्यस्य सिम्नि गोमतीतीरे रम्यां पुरीं स्थापयामास। ततः ऋषयः पप्रच्छुः—'कस्माद् कारणात् पूर्वं निकुम्भः वाराणसीं शप्तवान्? किं कारणं तस्य धर्मात्मनः निकुम्भस्य तस्मिन्समक्षेत्रे शापः?' सूतः अब्रवीत्—राजर्षिः दिवोदासः पुरीं लब्ध्वा तत्र स्थितवान्, स महाबलः तत्र समृद्धायां पुरीं निवसन् आसीत्। तस्मिन्नेव काले महेश्वरः प्रिया पत्नीं गृहीत्वा देवैः सह देवीसहितः तत्र रममाणः आसीत्। देवाज्ञया, पूर्ववर्णितरूपा बहुविधा तपोबलसम्पन्ना गणाः महादेवीं तुष्टुवुः। महादेवः तैः प्रमुदितः, किन्तु मेना न प्रमोदिता; सा सततं देवदेव्या दोषं ददर्श। सापि अब्रवीत्—'मम समीपे तव पतिः महेश्वरः अनुचितः; अत्र सः सर्वथा दरिद्रः, तथापि चिन्तारहितः वसति, हे निष्पापे।' मातुः वचनेन देवी स्त्रीभावेन तद् सहनं न शशाक; किंतु स्मितं कृत्वा वरदायिनी हरस्य समीपं गच्छति। देवी, शोकान्विता, महादेवं प्राह—'हे देव, अहं अत्र न स्थास्यामि; मां तव स्वगृहं नय।' एवं उक्तः महादेवः सर्वलोकान् आवलोक्य, भूमौ वाराणसीं महाक्षेत्रं श्रेष्ठं वासाय चयनम् अकरोत्। दिवोदासः तत्र निविष्टो यथाज्ञं ज्ञात्वा, भवः स्वसमीपे स्थितं गणेशं आह्वय्य रक्षकम् इदं उवाच—'हे गणाधिप, वाराणसीं गच्छ, शून्यतां कुरु; सौम्यं उपायं व्रज, स राजा महाबलवान्।' ततः निकुम्भः वाराणसीं गत्वा, स्वप्ने मंकननाम्ना नापितेन साक्षात्कृतः। 'संपदं तुभ्यं दास्यामि; स्थानं मे वरणीयं, हे निष्पाप; मम प्रतिमां निर्माय नगर्यां स्थापय।' स्वप्ने दृष्ट्वा, द्विजश्रेष्ठ, स सर्वं विधिवत् कृत्वा राजाज्ञां लब्ध्वा प्रतिमां स्थापयामास। तत्र नित्यं महापूजा सगन्धधूपमाल्यादिभिः रम्यैः द्रव्यैः क्रियते। भोजनसमर्पणैः तद् अद्भुतं जातम्; एवं गणाधिपः तत्र नित्यं पूज्यते। तदनन्तरं सः नगराणां सहस्रशः वरान् दत्ते—सुतान्, सुवर्णं, दीर्घायुष्यम्, सर्वाणि च इच्छितानि। राज्ञः मुख्यपत्नी सुयशा नाम्ना सुप्रसिद्धा, पुत्रार्थं आगता, राज्ञा प्रेरिता सा सती। सा महापूजां कृत्वा पुत्रान् याचितवती, पुनः पुनः पुत्रार्थं आगच्छति स्म। निकुम्भः पुत्रान् न दत्ते, कारणं तत्रास्ति; यदि राजा तत्र क्रुद्धः भवति, तदा किञ्चित् घटते। दीर्घकालात् पश्चात् राज्ञः क्रोधः प्रविष्टः; सः महान् द्वारस्य समीपे किञ्चित् सत्त्वं दत्ते। स्नेहात् शतशः वरान् दत्ते, अन्यत् किञ्चित् न घटते; सः मम जनैः मम नगरे अपि नित्यं पूज्यते। तत्र मम पत्नी तं बहुवारं पुत्रार्थं पूजितवती; तथापि सः पुत्रं न दत्ते, बहुन्नं भक्षयन् कृतघ्नः। अतः सः मम पूजां न अर्हति; एवं तस्य पापिनः स्थानं नाशयिष्यामि। एवं दृढनिश्चयः पापात्मा राजा गणपतिस्थानं दुष्टभावेन विनाशयामास। मन्दिरं भग्नं दृष्ट्वा, प्रभुः राजानं समीपं आगच्छत्—'मम अपराधं विना, तव स्थानं निरर्थकं भग्नम्।' 'सहसा तव नगरी शून्यतां यास्यति, हे नराधिप; तस्मात् तेन शापेन वाराणसी अपि शून्यतां प्राप्ता।' निकुम्भः नगरं शप्त्वा ततः महादेवाय निनीत्; महादेवः परमात्मा नगरं शून्यतां अकरोत्। देवी महात्मन्या तुल्या दिव्यतेजसा तत्र रम्यति, यथा महेश्वरः तस्याः प्रमोदने रम्यति। देवी तत्र न प्रमुद्यति, गृहस्य अद्भुतत्वेन; तस्याः क्रीडार्थं प्रभुः एवं उवाच। 'अहं गृहं न त्यजामि, अविमुक्तं मम गृहम्।' स्मितं कृत्वा देव्या उक्तवान्—'अविमुक्तं मम गृहम्।' 'अहं न गमिष्यामि, हे देवि; त्वं गच्छ, अहं अत्र रमिष्ये।' अतः तद् अविमुक्तं इति भगवता स्वयम् उक्तं। एवं वाराणसी शप्तं, अविमुक्तं प्रख्यातं; यत्र देवः सर्वदेवैः पूज्यते, त्रिषु युगेषु, धर्मात्मा महेश्वरः देव्याः सहितः निवसति। कलियुगे तद् महान् नगरं अदृश्यं भवति; नगरं लुप्ते, पुनः अन्यत्र निवसति। एवं वाराणसी शप्त्वा पुनः स्थापनं प्राप्तम्; शतं उत्तमधनुष्मतां भद्रश्रेयस्य पुत्राः तत्र आगच्छन्। तान् हत्वा दिवोदासः स्वं स्थापनं अकरोत्; तेन बलात् भद्रश्रेयस्य राज्यं गृहीतं। भद्रश्रेयस्य पुत्रः दुर्दमः नाम्ना आसीत्; बालत्वात् दिवोदासः दयया तं न हत्वा जीवितवान्।