वायुपुराणम्

भगवन्, त्वं हि अनन्तरजातः, नाममन्त्राधिपतिश्चासि। द्वितीयजन्मनि च लोके प्रख्यातो भविष्यसि। गर्भस्थ एव त्वं अणिमादिसिद्धिसम्पन्नः भविष्यसि, तेनैव देहेन देवत्वं प्राप्स्यसि। त्वां द्विजातयः सुन्दरैर्मन्त्रैः, सर्पिषा, गन्धैश्च पूजयिष्यन्ति। पुनः चायुषः शास्त्रं, आयुर्वेदं स्थापयिष्यसि, इदं नूनं पूर्वं पद्मयोनिना निश्चितं कृतम्। यदा द्वितीयं द्वापरयुगं आगमिष्यति, तदा त्वं अवतारं करिष्यसि, अत्र संदेहः नास्ति। एवं वरं दत्त्वा विष्णुः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। द्वितीयद्वापरे समुपस्थिते, काशिराजः सौनहोत्रो, पुत्रकामनया तपः अकरोत्, दीर्घतपाश्च राजा तद्वद्। पुत्रार्थी स राजा अजं देवं तुष्टाव। तुष्टः धन्वन्तरिः तं राजानं वरेण यच्छामास। राजा उवाच— "यदि त्वं सन्तुष्टः, मयि दृढः पुत्रः जायेत।" इति सम्प्रत्यनुज्ञाय, स देवः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। ततः तस्य गृहे धन्वन्तरिर्देवः जातः। काशिराजः, महाबाहो, सर्वरोगनाशकः अभवत्। भरद्वाजः आयुर्वेदं सप्रयोगं रचितवान्, अष्टाङ्गशाखया विनिर्दिश्य शिष्यान् उपदिदेश। धन्वन्तरिपुत्रः केतुमान् नाम्ना प्रसिद्धः जातः। केतुमतः भीमरथः, तस्मात् दिवोदासो वाराणस्याधिपतिः अभवत्। तस्मिन्नेव काले क्षेणकः नाम दानवः वाराणसीं प्रविष्टवान्, या पुरी शून्या अभवत्। सा पुरी पूर्वं महता निकुम्भेन शप्ताऽभूत्, यत् सहस्रसंवत्सराणि पुनः पुनः शून्या स्यात्। शापसमये दिवोदासः प्रजापतिः, राज्यसीम्नि गोमतीतीरे रम्यां पुरीं स्थापयामास। तदा ऋषयः पप्रच्छुः— "कस्मात् पूर्वं निकुम्भः वाराणसीं शप्तवान्? धर्मात्मा सः निकुम्भः क्षेत्रं पवित्रं कुतश्च शप्तवान्?" सूत उवाच— दिवोदासः राजर्षिः पुरीं प्राप्य, तत्र वसति स्म, स बलवान् राजा, समृद्धायां पुरी। तस्मिन्नेव काले महेश्वरः, प्रियतमा भार्यां गृहित्वा, देवानां मध्ये देवीसहितः वसति स्म। देवाज्ञया गणाः, तपोबलसम्पन्नाः, नानारूपधारिणः, पूर्वोक्तरूपेण, देवीमुत्साद्य सन्तुष्टवन्तः। महादेवः तैः सन्तुष्टः, किन्तु मेना न सन्तुष्टा; सा सततम् उपालम्भं कुर्वती, देव्या देवस्य च। "तव पतिः महेश्वरः मम समीपे अनुचितः; अत्र सः सर्वथा दरिद्रः, तथापि निर्व्यग्रः वसति, निष्पापे।" इति मातुः वचः शृण्वती, सापि स्त्रीभावात् सोढुं न शशाक, किंतु सस्मितं वरदा हरस्य समीपं जगाम। देवी, अवनतवदना, महादेवं प्राह— "भगवन्, अहं अत्र न स्थास्यामि; स्वगृहं मां नय।" तदुक्त्वा महादेवः सर्वान् लोकान् वासाय निरीक्ष्य, पृथिव्याम् एव, द्विजश्रेष्ठ, पुण्यं क्षेत्रं वाराणसीं वासाय वव्रे। स दिवोदासः तत्र स्थिता इति ज्ञात्वा, भवः गणेशं स्वसमीपस्थितं आह्वयत्, तं रक्षकं सम्बोध्य उवाच— "गणाधिप, गच्छ पुरीं, वाराणसीं रिक्तां कुरु; सौम्योपायेन, स राजा महाबलवान्।" ततः निकुम्भः वाराणसीं गतः, स्वप्ने मङ्कनं नाम नापितं दर्शितवान्— "त्वां संपदं दास्यामि; स्थानं मम चिनु, निष्पाप; मम रूपेण प्रतिमां निर्माय, ताम् अस्मिन्पुर्यां स्थापय।" स्वप्नदृष्टवद् सर्वं कृतवान्, द्विज, राजाज्ञया विधानतः। तत्र महापूजा सततम् गन्धधूपमाल्यादिभिः शोभनैः क्रियते। नान्नैः नैवेद्यैः सा अद्भुतरूपा जाता; एवं गणनाथः तत्र नित्यं पूज्यते। ततः सः सहस्रशः वरान् ददाति नगराणाम्— पुत्रान्, सुवर्णं, दीर्घायुष्यम्, सर्वकामांश्च। राज्ञः मुख्यपत्नी सुयशा नाम्ना ख्याता, पुत्रार्थे आगता, राज्ञा प्रेरिता। सा महापूजां कृत्वा पुत्रान् याचिता, पुनः पुनः आगत्य पुत्रार्थं प्रयता। निकुम्भः पुत्रान् न ददाति, कारणवशात्; यदि राजा तत्र कुप्यति, तदा किमपि भवति। दीर्घसमये, क्रोधः राजानं प्रविष्टः; स नगरद्वारमूले किञ्चिद् दत्तवान्। स्नेहात् शतानि वरान् ददाति, अन्यत् न किञ्चित्; सः मम जनैः मम पुरी अपि नित्यं पूज्यते। तत्र मम भार्या तं बहुशः पुत्रार्थं पूजयामास; स तु मे पुत्रं न ददाति, स्नेही बहुभोजनप्रियः कृतघ्नः। अतः सः मया पूज्यः नास्ति कदाचन; तस्मात् तस्य दुष्टस्य स्थानं नाशयिष्यामि। एवं निश्चित्य, स पापबुद्धिः राजा, गणपतिस्थानं दुष्टेन भावेन विनाशितवान्। मन्दिरं भग्नं दृष्ट्वा, प्रभुः राजानं उपागमत्— "माम् ऋते अन्यदोषः नास्ति, त्वया स्थानं निरर्थकं विनाशितम्।" "सहसा तव पुरी शून्या भविष्यति, नराधिप; एवं तेन शापेन वाराणसी अपि शून्या जाता।