वायुपुराणम्

गृ्त्समदस्य पुत्रः शुनकः, तस्य पुत्रः शौनकः अभवत्। तस्मात् एव ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः च उत्पन्नाः। तस्य वंशे विविधकर्मभिः ब्राह्मणाः उत्पन्नाः। शलस्य पुत्रः आर्ष्टिषेणः अभवत्, तस्य पुत्रः अपि प्रव्रजितवान्। शौनकाः आर्ष्टिषेणाः च, द्विजातयः क्षत्रियैः सह, काशः काशपुत्रः च, दीर्घतपाः च उल्लिखिताः। दीर्घतपसः, महाज्ञस्य महातपसः, पुत्रः धर्मः अभवत्। ततो वृद्धस्य बुद्धिमतः धन्वन्तरिः, महातपशक्तियुक्तः, उत्पन्नः। तदा पुनः ऋषयः सूतं इदं वचनं ऊचुः—“भगवन्, धन्वन्तरिः देवः कथं मानवेषु अत्र जन्म अगच्छत्? तद् इच्छामः ज्ञातुम्; अतः कृपया रमणीयया वाचा कथय।” सूतः अब्रवीत्—“शृणुत द्विजाः, अत्र धन्वन्तरि उत्पत्तिं। प्राचीनकाले समुद्रतीरे अमृतमथने जातः। स सर्वतः तेजसा आवृतः, सर्वेषां पूर्वं उत्पन्नः। तस्य शरीरं सम्यक् दृष्ट्वा, अजः—अजन्मा—विस्मितः स्थित्वा अब्रवीत्, ‘त्वं अजः’, तेन स अजः इति प्रसिद्धः अभवत्। अजः विष्णुं प्राह—‘भगवन्, अहं तव पुत्रः। मे लोके भागं स्थानं च विधिहि, देवश्रेष्ठ।’ तदा भगवान् तम् सम्यक् दृष्ट्वा प्रत्युवाच—‘यज्ञविभागः कृतः; देवाः स्वं यज्ञभागं प्राप्ताः। महर्षिभिः वेदेषु विधीयमानः यज्ञारम्भः यत्र कदाचित् समः न भवति। देव, त्वं पश्चात् जातः; नाममन्त्राधिपः असि। द्वितीयजन्मनि लोके प्रसिद्धः भविष्यसि। गर्भस्थः अपि त्वं सिद्ध्याः, अणिमाद्याः, धारयिष्यसि। तेनैव शरीरेण, भगवन्, दिव्यत्वं प्राप्स्यसि। द्विजातयः त्वां शुभैः मन्त्रैः, घृतैः, गन्धैः पूजयिष्यन्ति। पुनः त्वं आयुर्वेदविद्यां स्थापयिष्यसि। एषा घटना पूर्वं पद्मजेन निश्चितम्। द्वितीयद्वापरे आगते त्वं जन्म गमिष्यसि; नात्र संशयः। तस्मात् विष्णुः तस्मै वरं दत्त्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। द्वितीयद्वापरे आगते, काशिपतेः सौनहोत्रस्य पुत्रकामनया तपः कृतम्। राजा दीर्घतपाः अपि पुत्रार्थं तपः कृतवान्। राजा अजं देवम् उपतोषयन्, सन्तुष्टः धन्वन्तरिः तस्मै वरेच्छं दत्तवान्। राजा प्राह—‘यदि त्वं तुष्टः, मे दृढः पुत्रः भवतु।’ तेन अनुमोदितम्, तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः तस्य गृहे धन्वन्तरिः देवः जातः। काशिपतिः, महराजन्, सर्वरोगनाशकः अभवत्। भरद्वाजः आयुर्वेदं, तस्य चिकित्सां च, रचितवान्; अष्टधा तं विभज्य शिष्यान् अध्यापितवान्। धन्वन्तरिः पुत्रः केतुमान् प्रसिद्धः जातः। केतुमतः भीमरथः अभवत्; तस्य पुत्रः दिवोदासः वाराणस्याधिपः प्रसिद्धः अभवत्। तस्मिन्नेव काले, क्षेत्रकः नाम राक्षसः वाराणसीं प्रविष्टः, या नगरी शून्या अभवत्। सा नगरी पूर्वं महात्मना निकुम्भेन शापिता, सहस्रवर्षं पुनः पुनः रिक्ता भविष्यति। तस्य शापस्य प्रवृत्तौ, दिवोदासः जनाधिपः, गमतीतीरे स्वराज्ये रम्यां नगर्यं स्थापयामास। ऋषयः पप्रच्छुः—‘निकुम्भः पूर्वं वाराणसीं किमर्थं शप्तवान्? धर्मात्मा निकुम्भः क्षेत्रं किमर्थं शप्तवान्?’ सूतः अब्रवीत्—‘दिवोदासः राजर्षिः नगरं प्राप्य तत्र वसति, स बलवान्, समृद्धनगर्यां स्थितः। तस्मिन्नेव काले, महेश्वरः प्रिया पत्नीं गृहित्वा, देवीसहितः सुरेषु निवसति। देवाज्ञया गणाः, तपोबलसम्पन्नाः, विविधरूपाः, पूर्ववर्णिताः, महादेवीं प्रीताः कृतवन्तः। महादेवः तेषां कृते हृष्टः अभवत्, किन्तु मेना न हृष्टा; सा सततं देवदेवीयोः दोषान् अन्वेषयति। ‘मम समीपे महेश्वरः अनुचितः; स अत्र सर्वथा निर्धनः, तत्रापि निर्व्यथः वसति, निष्कलुषे।’ मातुः वचनं श्रुत्वा देवी स्त्रीभावेन सहनं न शशाक; किन्तु स्मितं कृत्वा वरदायिनी हरस्य समीपं गच्छति। देवी, नमत् मुखी, महादेवं प्राह—‘भगवन्, अत्र स्थातुं न इच्छामि; स्वं धाम मां नय।’ तदा महादेवः सर्वलोकान् आलोक्य, स्थानेन सह, भूमौ वाराणसीं, पुण्यक्षेत्रं, वरण्यं चुने। दिवोदासः तत्र स्थितः इति ज्ञात्वा, भवः गणेशं, यः तस्य समीपे स्थितः, आह्वयन् तं रक्षकं प्राह—‘गणाधिप, नगरं गत्वा वाराणसीं रिक्तां कुरु; सौम्यं उपायं प्रयुञ्जस्व, स राजा अतिबलवान्।’ ततः निकुम्भः वाराणसीं गत्वा, स्वप्ने मङ्कनं नाम नापितं दर्शनं दत्तवान्। ‘संपदं तुभ्यं दास्यामि; स्थानं व्रणीष्व, निष्कलुषः। मम रूपेण प्रतिमां निर्माय नगर्यां स्थापय।’ स्वप्ने दृष्ट्वा यथावत् सर्वं कृतवान्, द्विजश्रेष्ठ, राज्ञः अनुमतिं विधिना प्राप्त्वा। तत्र महापूजा सततं क्रियते, गन्धैः, धूपैः, माल्यैः, अन्यैः च रम्यैः उपहारैः। अन्नेन अपि तत्र अद्भुतं सञ्जातम्; गणेशः तत्र नित्यं पूज्यते। तदा स नगर्यां सहस्रशः वरान् दत्ते—पुत्रान्, सुवर्णं, दीर्घायुषः, सर्वकामान् अपि।