वायुपुराणम्

दानस्य फलं प्राप्नोति, तच्च दानं सुखदं भवति; दानेन सः भोगान् अश्नुते, सत्यम् उपयुज्य स्वर्गं गच्छति। यः तपः सम्यग् आचरति, स लोकान् धारयति च तत्रैव स्थिरो भवति; एवं तेजसा युक्तः सः लोकेषु अनन्तत्वं प्राप्नोति। दानं यज्ञात् श्रेष्ठम्, तपः अपि यज्ञात् श्रेष्ठम्; त्यागः तु तपसः अपि श्रेष्ठः, तस्मात् ज्ञानं परमं स्मृतम्। एवं सिद्धिं प्राप्तवन्तः यतीनां नामानि श्रूयन्ते—राजर्षयो वीर्यशालिनः क्षत्रियेषु द्विजातिषु च जाताः: विश्वामित्रः राजा, मान्धातृ, संकृति, कपि; एवम् एव पुरुकुत्स, सत्य, अनृहव, ऋथु, आर्ष्टिषेण, अमीढ, भाग, अन्यस्त, तस्य च अन्ये च। कक्षीव, शिजय, अन्ये च महारथाः; रथीतर, रुन्द, विष्णुवृद्धप्रमुखाः राजानः। एते सर्वे क्षत्रियेषु जाताः, तपसा ऋषित्वं प्राप्तवन्तः, राजर्षयः परमसिद्धिं प्राप्नुवन् स्मृताः। अथायोः महात्मनः वंशं प्रवक्ष्यामि। सूतः उवाच—स्वर्भानोः प्रभायां पञ्च पुत्राः अभवन्, बलवन्तः, कीर्तिमन्तः, राजसु प्रसिद्धाः। तेषु प्रथमः नहुषः स्मृतः, ततः पुत्रधर्मः; धर्मवृद्धस्य पुत्रः सुतहोत्रः, यः महात्मा कीर्तिमान्। सुतहोत्रस्य त्रयः धर्मिष्ठाः पुत्राः—काश, शल, गृत्समदः। गृत्समदस्य पुत्रः शुनकः, तस्य पुत्रः शौनकः; तस्मात् ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च अपि जाताः। तस्य वंशे नानाविधानि कर्माणि कृत्वा बहवः ब्राह्मणाः उत्पन्नाः; शलस्य पुत्रः आर्ष्टिषेणः, तस्य पुत्रः अपि तथा विचरन्। शौनकाः, आर्ष्टिषेणाः, द्विजातयः, क्षत्रियैः सहिताः, काशस्य पुत्रः काशः, दीर्घतपाः अपि स्मृतः। दीर्घतपसः, यः विद्वान् महातपाः, धर्मः अभवत्; ततो धन्वन्तरिः, बृहत्तपसा दीप्तिमान्, तस्मात् प्राज्ञात् अभवत्। तदा ऋषयः पुनः सूतम् अपृच्छन्— ऋषयः ऊचुः—भगवन्, धन्वन्तरिः कथं मनुष्येषु जातः? तद् वयं ज्ञातुम् इच्छामः; तस्मात् सौम्यया वाचा तद् वद। सूतः उवाच—शृणुत द्विजाः, धन्वन्तर्याः उत्पत्तिं प्रवदामि। प्राचीनकाले, अमृतमन्थनसमये, सः सागरतीरे सम्बभूव। सर्वतः दीप्त्या आवृतः सः सर्वेषां पुरतः उत्पन्नः। तस्य देहं सम्यक् दृष्ट्वा, अजः आश्चर्येण तस्थौ—'त्वं अजः' इति उक्त्वा, सः 'अज' इति विख्यातः अभवत्। अजः विष्णुं उवाच—'भगवन्, अहं तव पुत्रः अस्मि। मम लोके भागं स्थानं च विधेहि, देवश्रेष्ठ।' तेन उक्तः भगवान् तं सम्यक् निरीक्ष्य प्रोवाच—'यज्ञविभागः कृतः, देवाः स्वस्वयज्ञभागान् प्राप्तवन्तः। वेदविहिताः हविर्यज्ञाः महर्षिभिः यथोक्ताः, अत्र सम्यक् न शक्यन्ते समकाल्येन कर्तुम्। भगवन्, त्वं अनन्तरजः; नाममन्त्राधिपतिः असि। द्वितीयजन्मनि लोके प्रसिद्धः भविष्यसि।' 'अणिमादिसिद्धयः गर्भस्थोऽपि प्राप्स्यसि; तेनैव देहेन भगवन्, त्वं देवत्वं गमिष्यसि। द्विजातयः त्वां सुश्लोकैः मन्त्रैः, घृतैः, गन्धैः पूजयिष्यन्ति। पुनः, त्वं आयुर्वेदविद्यां स्थापयिष्यसि; एषा निश्चितं कार्यं, पूर्वं पद्मयोनेन निश्चितम्। द्वितीयद्वापरे प्राप्ते, त्वं मनुष्येषु जन्म लभसे—नात्र संशयः।' एवं वरं दत्वा विष्णुः अन्तर्धानं गतः। द्वितीयद्वापरे गते, काशिपतिः सौनहोत्रः पुत्रकामः तपः अकरोत्; तथा दीर्घतपाः अपि। पुत्रकामः राजा अजं संतुष्टुम् इच्छन्, तेन तुष्टेन धन्वन्तरिः वरं दातुम् उद्यतः। राजा उवाच—'भगवन्, यदि तुष्टः असि, मम दृढः पुत्रः प्रजायताम्।' सः तथेति उक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तदा तस्य गृहे धन्वन्तरिः देवः जातः। काशिराजः, महाबाहो, सर्वरोगनाशकः अभवत्। भरद्वाजः आयुर्वेदं साक्षात् चिकित्सायुक्तं निर्मितवान्; तं अष्टधा विभाग्य शिष्येभ्यः उपदिदेश। धन्वन्तर्याः पुत्रः केतुमान् नाम्ना प्रसिद्धः, केतुमतः भीमरथः, तस्मात् दिवोदासः, वाराणस्याः नृपतिः, अभवत्। तस्मिन्नेव काले, क्षेत्रं किल वाराणसीं क्शेणकः नाम राक्षसः प्रविवेश, या पुरी शून्या अभवत्। सा पुरी महता निकुम्भेन पूर्वं शप्ताऽभूत्—'सहस्रवर्षं पुनः पुनः शून्या भव' इति। शापे समुपस्थिते, दिवोदासः लोकनाथः, गोमतीतीरे स्वराज्ये रम्यां पुरीं स्थापयामास। ऋषयः ऊचुः—निकुम्भः किमर्थं पूर्वं वाराणसीं शप्तवान्? स धर्मात्मा निकुम्भः किमर्थं पुण्यक्षेत्रं शप्तवान्? सूतः उवाच—राजर्षिः दिवोदासः पुरीं लब्ध्वा, तत्र वसन्, स राजा समृद्धायां पुरीं अधिवासं चक्रे। तस्मिन्नेव काले, महेश्वरः, प्रियां पत्नीं गृहीत्वा, देवीसहितः सुरैः सह वसन् आसीत्। देवानां आज्ञया, विविधरूपधारिणः गणाः, तपसा समृद्धाः, देवीं संतोषयामासुः। तैः महादेवः हृष्टः अभवत्, किन्तु मेना न संतुष्टा; सा सदा भगवतः भग्नं दोषं पश्यन्ती तस्थौ। 'तव पति महेश्वरः मम समीपे अयुक्तः; अत्र सः सर्वथा दरिद्रः, तथापि चिन्तारहितः वसति, निष्पापे।' इति मातरं उक्तवतीं ताम्, सा स्त्रीभावात् सोढुं न अशक्नोत्; किन्तु सस्मिता वरदा हरस्य समीपं जगाम।