वायुपुराणम्

कौशिकाः, ओश्रुमासः, तथा सैधवायनाः अपि कीर्त्यन्ते, एते सर्वे पुण्यात्मनः पौरोरवस्य, ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य, वंशे जाता इति स्मर्यन्ते। दृषद्वत्याः पुत्रः अष्टकः अपि विश्वामित्रात् अभवत्, अष्टकस्य पुत्रः, यः जह्नु-कुलसम्भूतः इति प्रसिद्धः, अपि च उल्लिख्यते। तदा मुनयः पप्रच्छुः—कस्य लक्षणेन, कस्य धर्मेण, कस्य तपसा, कस्य वा विद्यया विश्वामित्रः अन्ये च राजानः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः? केन उपायेन, केन च कारणेन, क्षत्रियाः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः? एतत् भेदं ज्ञातुमिच्छामः—तपसा वा, दानेन वा इति। एवं पृष्टः, सः तदा अर्थपूर्णं वाक्यम् उवाच—यः धर्मकामः, अधर्मेण प्राप्तेन वित्तेन यज्ञं करोति, सः धर्मस्य फलं न प्राप्नोति। एष धर्मः कथितः, दुष्टात्मा, नृशंसः, लोकेषु मानार्थं ब्राह्मणेभ्यः दानं ददाति। यः अनियन्त्रितलोभेन, मोहसङ्गेन च, तीव्रं जपं कृत्वा, अन्ते शुद्ध्यर्थं दानं ददाति, तस्य दानं निष्फलमेव। अधार्मिकस्य, हिंस्रस्य, दुष्टबुद्धेः दानं न फलति। एवं, मोहात् प्राप्तं वित्तं यः यजते वा ददाति, तस्य कलुषकर्मणः दानं न स्थायि भवति। यः तु धर्मेण वित्तं प्राप्य, पुण्यस्थले, फलासङ्गरहितः, यजति च ददाति च, सः दानफलं प्राप्नोति, तस्य दानं सुखदं भवति, दानेन भोगान् अश्नुते, सत्येन स्वर्गं गच्छति। सुसम्पन्नेन तपसा लोकान् धारयति, तत्रैव स्थित्वा, तेजसा अनन्तत्वं प्राप्नोति। दानं यज्ञात् श्रेष्ठम्, तपः अपि यज्ञात् श्रेष्ठम्, त्यागः तपसः श्रेष्ठः, तस्मात् ज्ञानं परमं स्मृतम्। एवं तपसा सिद्धिम् आपन्नाः क्षत्रियसम्भवाः द्विजाश्च श्रूयन्ते—राजा विश्वामित्रः, मान्धातृ, संकृति, कपिः, पुरुकुत्सः, सत्यः, अनृहवः, ऋथुः, आर्ष्टिषेणः, अमीडः, भागः, अन्यस्तः, कक्षीवः, शिजयः, रथीतरः, रुन्दः, विष्णुवृद्धप्रमुखाः राजानः च। एते सर्वे क्षत्रियसम्भूताः, तपसा ऋषित्वं प्राप्तवन्तः, एते राजर्षयः महतीं सिद्धिं प्राप्नुवन् इति कीर्त्यन्ते। अधुना अहं आयोः महात्मनः वंशं वक्ष्यामि। सूतः उवाच—पञ्च पुत्राः, महाबलवन्तः, पुण्यश्लोकाः, प्रभायाः स्वर्भानोः जाताः, हे मुनयः, राजसु प्रसिद्धाः। तेषु प्रथमः नहुषः स्मृतः, ततः पुत्रधर्मः, धर्मवृद्धस्य पुत्रः सुतहोत्रः, यः महात्मा कीर्तिमान्। सुतहोत्रस्य त्रीन् पुत्रान् श्रुत्वा, धर्मिष्ठान्—काशः च शलः च, तयोः गृत्समदः महाबलः। गृत्समदस्य पुत्रः शुनकः, तस्य पुत्रः शौनकः, तस्मात् ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च अपि जाताः। तस्य वंशे नानाविधैः कर्मभिः ब्राह्मणाः उत्पन्नाः; शलस्य पुत्रः आर्ष्टिषेणः, तस्य पुत्रः अपि विचरन् स्म। शौनकाः, आर्ष्टिषेणाः, द्विजातयः क्षत्रियैः सह, काशः, काशस्य पुत्रः, दीर्घतपाः अपि कीर्त्यन्ते। दीर्घतपसः, विद्वांसः, महातपसः, धर्मः जातः; ततो धीमतः तस्मात् धन्वन्तरिः, महत्तपसा दीप्तः, अभवत्। तदा मुनयः पुनः सूतं पप्रच्छुः— मुनयः ऊचुः—कथं देवः धन्वन्तरिः मनुष्येषु अत्र जातः? एतद् ज्ञातुम् इच्छामः, तस्मात् सौम्यया वाचा कथय। सूतः उवाच—शृणुत द्विजाः, अत्र धन्वन्तर्याः उत्पत्तिं; पुरा अमृतमन्थने समुद्रतीरे सः उत्पन्नः। सः सर्वतः तेजसा आवृतः, सर्वेषां पूर्वमुत्थितः। तस्य सर्वाङ्गसंपूर्णं रूपं दृष्ट्वा, अजः विस्मितः स्थित्वा, 'त्वं अजः' इति उक्त्वा, सः 'अज' इति प्रसिद्धः अभवत्। अजः विष्णुं प्राह—'भगवन्, अहं तव पुत्रः अस्मि, मह्यं लोके भागं स्थानं च विधेहि, देवश्रेष्ठ।' एवं उक्तः, भगवान् तं सम्यक् दृष्ट्वा, प्रत्युवाच—'यज्ञस्य विभागः कृतः, देवाः स्वं स्वं भागं प्राप्नुवन्। महर्षिभिः वेदेषु विहिताः होमाः, अत्र सम्यक् समकालं यज्ञेन कर्तुं न शक्यन्ते। देव, त्वं पश्चाज्जातः; नाममन्त्राणां त्वं नाथः। द्वितीयजन्मनि लोके विख्यातः भविष्यसि। गर्भस्थोऽपि अणिमादिसिद्धिसम्पन्नः भविष्यसि। तेनैव देहेन, भगवन्, त्वं देवत्वं प्राप्स्यसि। द्विजातयः त्वां सुन्दरैः मन्त्रैः, घृतेन, गन्धैः च पूजयिष्यन्ति। पुनः, त्वं आयुर्वेदं स्थापयिष्यसि; एषा घटना पूर्वं पद्मयोनेः नियता। द्वितीयद्वापरे समुपस्थिते, त्वं जन्म प्राप्स्यसि—अत्र न संशयः।' एवं वरं दत्त्वा, विष्णुः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। द्वितीयद्वापरे आगते, काशीराजः सौनहोत्रः, पुत्रकामः, तपः अकरोत्, राजा दीर्घतपाः अपि। पुत्रार्थं राजा अजं देवम् उपतस्थे। तुष्टः धन्वन्तरिः तस्मै यथेष्टं वरं ददौ। राजा उवाच—'भगवन्, यदि त्वं तुष्टः, मम दृढः पुत्रः जातु।' सः अनुमत्यैव तत्रैव अन्तर्धानं गतः। ततः तस्य गृहे देवः धन्वन्तरिः अजायत। काशीराजः, महाबाहो, सर्वरोगनाशकः अभवत्। भरद्वाजः आयुर्वेदं ससिद्धिं रचयामास। सः तं अष्टधा विभज्य शिष्यान् उपशिक्षयत्। धन्वन्तर्याः पुत्रः केतुमान् नाम प्रसिद्धः जातः। केतुमतः भीमरथः राजा, तस्य पुत्रः दिवोदासः, वाराणसीश्वरः इति विख्यातः।