वायुपुराणम्

ऋषिः जमदग्निः सर्वविद्याविशारदं, धनुर्वेदे निष्णातं, तेजसा वह्निसमं रामं क्षत्रियनाशनं सुतं उत्पादितवान्। एवं सत्यवत्यां और्वात् ऋचीकस्य च महात्मनः जमदग्निः जातः, स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। तस्य मध्ये पुत्रः शुनःशेपः, कनिष्ठः शुनःपुच्छः इति स्मृतः। भृगोरनुग्रहेण कौशिकवंशवृद्धये धर्मात्मा विश्वामित्रो विश्वरथनामधेयो जातः। शुनःशेपः ऋषिः विश्वामित्रस्य पुत्रोऽभवत्। स हरीश्चन्द्रस्य यज्ञे पशुरूपेण बद्धः, देवैः दत्तः, तेन स देवरात इति प्रसिद्धः। विश्वामित्रस्य पुत्रेषु शुनःशेपः ज्येष्ठः स्मृतः; मधुच्छन्दाः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः च अन्ये प्रसिद्धाः। कच्छपः, पूरणः च अपि तस्यैव पुत्रौ, तेषां कौशिकानां वंशाः बहवः विविधाश्च सन्ति। पार्थिवाः, देवराताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लानाः, तारकाः, यममुञ्चताः च अपि कीर्तिताः। लोहन्याः, रेणवः, कारीषवाः, बभ्रवाः, पाणिनः, जप्यपाठिनश्च स्मृताः। शालावत्याः हिरण्याक्षाः, स्यङ्कृताः, गालवाश्च जाताः; देवलाः, यामदूताः, शालङ्कायनाः, बाष्कलाश्च अपि। ददातयः, बादराः, अन्ये चापि विश्वामित्रस्य वंशजाः। अन्ये बहवः शौशिकाः ऋषिभ्यः उत्पन्नाः। कौशिकाः, ओश्रुमाः, सैधवायनाश्च पुण्यात्मनः पौरोरवस्य ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य वंशजाः। दृशद्वत्याः पुत्रः अष्टकः अपि विश्वामित्रात् जातः; तस्य पुत्रः अष्टकस्य जाह्नुवंश्यः इति प्रसिद्धः। ऋषयः ऊचुः—किंलक्षणेन, किंधर्मेण, किं तपसा, किं विद्यया च विश्वामित्रादयः नृपाः ब्राह्मणत्वम् आप्नुवन्? केन प्रकारेण, केन जन्मना वा क्षत्रियाः ब्राह्मणत्वम् प्राप्ताः? एषा भेदबुद्धिः तपसा उत दानेन इति ज्ञातुम् इच्छामः। एवं पृष्टः स तदा अर्थपूर्णं वाक्यम् उवाच—यः अधर्मेण प्राप्तं वित्तं यज्ञे प्रयुञ्जानः धर्मकामः, स धर्मफलम् न प्राप्नोति। धर्मस्य व्याख्यानं कृत्वा, पापात्मा, नृशंसः, लोकेषु मानार्थं ब्राह्मणेभ्यो दानं ददाति। स्वार्थलोभेन, मोहवशात्, संकीर्णचित्तः, जपं कृत्वा दानं शुद्ध्यर्थं ददाति। तस्य दानं निष्फलमेव; अधार्मिकस्य, हिंस्रस्य, दुष्टचेतसः, फलं न भवति। मोहात् उपार्जितं वित्तं यः यजते वा ददाति, तस्य पापकर्मणः दानं न स्थायि भवति। यः तु धर्मेण सम्पादितं वित्तं पवित्रक्षेत्रे समर्पयति, फलाकाङ्क्षारहितः स यजति च ददाति। स दानफलं प्राप्नोति, तच्च दानं सुखदं भवति; दानेन भोगान्, सत्येन स्वर्गं प्राप्नोति। उत्तमेन तपसा लोकान् धारयति, तेजसा अनन्तत्वं आप्नोति। दानात् यज्ञः श्रेष्ठः, तपसः च त्यागः श्रेष्ठः, ज्ञानं तु परमं स्मृतम्। क्षत्रियेषु च द्विजेषु च सिद्धिं प्राप्ताः तपस्विनः श्रूयन्ते—राजा विश्वामित्रः, मान्धातृ, संकृति, कपि, पुरुकुत्स, सत्य, अनृह, ऋथु, आर्ष्टिषेण, अमीड्ह, भाग, अन्यस्त, कक्षीव, शिजय, महायशस्विनः रथीतर, रुन्द, विष्णुवृद्धादयः नृपाः। एते सर्वे क्षत्रियजात्यः तपसा ऋषित्वं प्राप्तवन्तः; एते राजर्षयः परमसिद्धिं प्राप्तवन्तः। अधुना आयोः महात्मनः वंशं प्रवक्ष्यामि। सूत उवाच—स्वर्भानोः प्रभायां पञ्च पुत्राः, बलिनः, पुण्यशीलाः, नृपेषु प्रसिद्धाः अभवन्। तेषु प्रथमः नहुषः, ततः पुत्रधर्मः, धर्मवृद्धस्य सुतः सुतहोत्रः महात्मा। सुतहोत्रस्य त्रयः धर्मात्मनः पुत्राः—काशः, शलः, गृत्समदः च। गृत्समदस्य पुत्रः शुनकः, तस्य पुत्रः शौनकः; तस्मात् ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च अपि जाताः। तस्य वंशे बहवः ब्राह्मणाः विविधकर्मभिः उत्पन्नाः। शलस्य पुत्रः आर्ष्टिषेणः, तस्य पुत्रः अपि प्रव्रजितः। शौनकाः, आर्ष्टिषेणाश्च द्विजातयः क्षत्रियैः सहिताः, काशस्य पुत्रः काशः, दीर्घतपाश्च कीर्तिताः। दीर्घतपसः महात्मनः धर्मः अभवत्, ततो धन्वन्तरिः महातपसा दीप्तिमान् अभवत्। तदा ऋषयः सूतम् पुनः पप्रच्छुः—कथं धन्वन्तरिः देवः मर्त्येषु जातः? वयं ज्ञातुम् इच्छामः, तस्मात् त्वं शुभं वद। सूत उवाच—शृणुत द्विजाः, धन्वन्तरिणः उत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि। स प्राचीनकाले समुद्रमन्थनसमये अमृतस्योद्धरणे उदभवत्। स सर्वतः तेजसा आवृतः प्रथमेव प्रादुरासीद्। तस्य सर्वाङ्गसंपन्नं रूपं दृष्ट्वा, अजः तत्र स्थित्वा विस्मितः उवाच—‘त्वं अजः’ इति स अज इति प्रसिद्धः। अजः विष्णुं उवाच—‘भगवन्, अहं तव पुत्रः अस्मि। मम लोके भागं स्थानं च विधेहि।’ तदा भगवतः सन्दर्शनेन सन्तुष्टः स भगवान् उवाच—‘यज्ञभागविभागः कृतः, देवाः स्वीयांश्च लब्धवन्तः।’ वेदैः विहिताः यज्ञकर्माणि महर्षिभिः समं न कदाचित् यज्ञेन कर्तुं शक्यन्ते। एवं सृष्ट्युत्पत्तिवर्णनं, वंशक्रमं, धर्मस्य रहस्यं, तपसः महत्त्वं च सूतः ऋषिभ्यः निवेदयामास।