वायुपुराणम्

सत्यवती पुनः ऋषिणा एवमुक्ता स्नेहपूर्णया वाचा प्रोवाच – “भगवन्, यद्यपि भवतः इच्छया लोकानपि सृजितुं शक्यं, तर्हि पुत्रं सृजितुं किमर्थं न शक्यं?” सा पतिं प्रार्थयन्ती पुनः अब्रवीत् – “स्वामिन्, शान्तः सत्यनिष्ठः पुत्रः मम भवतु; यदि भवतः इच्छायां तद् संभवति, तदस्तु मे, प्रभो।” द्विजश्रेष्ठः ऋषिः तस्याः अन्यथा कर्तुं अशक्यमिति निश्चित्य, तस्याः तपःबलात् वरं दत्तवान्। स्नेहात् सः अब्रवीत् – “सौम्ये, पुत्रे पौत्रे च मम भेदो नास्ति; यथा त्वया उक्तं, तथा भविष्यति।” ततः सत्यवती भृगुवंशस्य पुत्रं जन्मयामास – तपोनिष्ठं, संयमशीलं, शान्तस्वभावं जमदग्निं। प्राचीनं भृगुपाकविष्णुपाकयोः भागविनिमयेन, जमदग्निः विष्णुपाकाग्नौ जातः। कुशिकपुत्रः गाधिः विश्वामित्रं पुत्ररूपेण प्राप्त्वा, ब्रह्मर्षिभिः सह, ब्राह्मणैः परिवृतः, सवितरं जगाम। सत्यवती धर्मनिष्ठा, सत्यव्रता, कौशिकीति प्रसिद्धा अभवत्; तस्याः महती नदी प्रवहति। कौशिकी नदी रमणीया, नदीश्रेष्ठा, लोकप्रसिद्धा अभवत्। इक्ष्वाकुवंशे सुवेणुनाम्ना राजा अभवत्। तस्य कन्या रेनुका, कमलीति प्रसिद्धा, तपोनिष्ठा, धृतिसंपन्ना; कमलीरेणुयोः ऋचिकायां जमदग्निः, उग्रः, महाबलः, जातः। तस्मात् जमदग्निः रामं उत्पादितवान् – क्षत्रियविनाशकं, सर्वविद्याप्रधाने, धनुर्वेदविशारदं, अग्निसदृशदीप्तिमन्तं। एवं औरवात् ऋचिकात् सत्यवत्याम् महात्मा जमदग्निः जातः – ब्रह्मविदां श्रेष्ठः; तस्य मध्यपुत्रः शुनःशेफः, कनिष्ठः शुनःपुच्छः। विश्वामित्रः धर्मात्मा, विश्वरथनामधेयः, भृगुगुणेन कौशिकवंशवृद्धिं कृतवान्। शुनःशेफः ब्रह्मर्षिः विश्वामित्रस्य पुत्रः अभवत्; हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे पशुरूपेण बद्धः, देवैः दत्तः, देवरात इति प्रसिद्धः। विश्वामित्रस्य पुत्रेषु शुनःशेफः ज्येष्ठः स्मृतः; मधुच्छन्दः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः अपि विख्याताः। कच्छपः, पूरणः अपि विश्वामित्रस्य पुत्रौ; तेषां कौशिकवंशाः बहवः, नानाविधाः। पार्थिवाः, देवराताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लानाः, तारकाः, यममुञ्चताः च स्मृताः। लोहन्याः, रेनवाः, कारीषवाः, बभ्रवाः, पाणिनाः, जप्यपाठकाः अपि प्रसिद्धाः। शालावत्याः हिरण्याक्षाः, स्यङ्कृताः, गालवाः; देवलाः, यामदूताः, शालङ्कायनाः, बाष्कलाः च जाताः। ददातिः, बादराः, अन्ये च विश्वामित्रवंशजाः; अन्ये बहवः शौशिकाः ऋषिभ्यः उत्पन्नाः। कौशिकाः, ओश्रुमाः, सैधवायनाः – एते सर्वे पौरोरवस्य, ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य वंशजाः। दृषद्वत्याः पुत्रः अष्टकः अपि विश्वामित्रात्; अष्टकस्य पुत्रः जाह्नुशाखीयः अपि प्रसिद्धः। ततः ऋषयः पप्रच्छुः – “केन लक्षणेन, केन धर्मेण, केन तपसा, केन विद्यया विश्वामित्रः अन्ये च राजानः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः? केन उपायेन, केन उत्पत्त्या क्षत्रियाः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः? तपसा वा, दानेन वा, भेदं ज्ञातुमिच्छामि।” एवं पृष्टः स ऋषिः अर्थपूर्णं वचनं प्रोवाच – “यः अधर्मेण प्राप्तधनं यज्ञे प्रयुज्य धर्मकामः, स धर्मफलम् न प्राप्नोति। धर्मं विवृण्वन्, अधमात्मा, जनसमक्षं ब्राह्मणेभ्यः दानं यशस्यर्थं ददाति। अतिशयेन जपं कृत्वा, लोभवशात्, मोहसंपन्नः, अन्ते शुद्ध्यर्थं दानं ददाति। तस्य दानं फलं न भवति; अधर्मनिष्ठस्य, हिंसान्वितस्य, पापकर्मणः फलमस्ति न। मोहजन्यं धनं यज्ञे दत्त्वा, तस्य पापकर्मणः दानं स्थिरं न भवति। किंतु धर्मेण प्राप्तं धनं, तीर्थे दत्त्वा, फलाकाङ्क्षा विना, यज्ञं ददाति। स दानफलम् प्राप्नोति, तद् दानं सुखदं भवति; दानेन भोगान् भुङ्क्ते, सत्येन स्वर्गं गच्छति। तपसा यथावत् कृत्वा, लोकान् धारयति, तेन तेजसा अनन्त्यं प्राप्नोति। दानं यज्ञात् श्रेष्ठं, तपः यज्ञात् श्रेष्ठं; त्यागः तपसः श्रेष्ठः, तस्मात् ज्ञानं परमं स्मृतम्।” “तपःसिद्धाः क्षत्रियजाः द्विजाः श्रूयन्ते – विश्वामित्रः राजा, मान्धातृ, संकृति, कपी। पुरुकुत्सः, सत्यः, अनृहवः, ऋथुः, आर्ष्टिषेणः, अमीडः, भागः, अन्यस्तः, अन्ये च। कक्षीवः, शिजयः, रथीतरः, रुन्दः, विष्णुवृद्धप्रमुखाः राजाः। एते क्षत्रियजाः तपसा ऋषित्वं प्राप्ताः; सर्वे राजर्षयः सिद्धिं प्राप्तवन्तः। अयुः महात्मनः वंशं प्रवक्ष्यामि।” सूतः अब्रवीत् – “स्वर्भानुतः प्रभायां पञ्च पुत्राः महाबलाः, महायशः, राज्ञां मध्ये प्रसिद्धाः। तेषु प्रथमः नहुषः स्मृतः, ततः पुत्रधर्मः; धर्मवृद्धस्य पुत्रः सुतहोत्रः, महात्मा, प्रसिद्धः। सुतहोत्रस्य त्रयः पुत्राः धर्मिष्ठाः – काशः, शलः, गृत्समदः च महाबलः।