वायुपुराणम्

बलाकाश्वः अजयकस्य प्रसिद्धः पुत्रः आसीत्। तस्य पुत्रः गयः, धर्मशीलः, सर्वत्र कीर्तिमान् अभवत्। गयस्य पुत्रः कुशः स्मृतः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः आसन्—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तः, अरशोवसुश्च—सर्वे वेदतेजसा युक्ताः। कुशस्तम्भः, राजर्षिणां श्रेष्ठः, पुत्रार्थं दीर्घं तपः कृतवान्। सहस्रवर्षे पूर्णे, सः शतक्रतुम् अपश्यत्। तं तपसा दीप्तं दृष्ट्वा, सहस्राक्षः पूरन्दरः स्वयं पुत्रदाने समर्थः अभवत्। पूरन्दरः स्वयं कुशस्तम्भस्य पुत्रत्वं स्वीकृतवान्; तस्मात् गाधिः, कौशिकः इत्यपि विख्यातः, जातः। गाधेः पत्नी पौरुकुत्सवंशजा आसीत्; तस्या गाधिः उत्पन्नः। पूर्वं तस्याः सत्यवती नाम कन्या अभूत्, यां गाधिः ऋचीकमुनये दत्तवान्। सत्यवत्याः भृगुवंशीयः भृगुप्रपन्नः ऋषिः पतिः अभवत्; पुत्रार्थं ऋचीकः गाधये अपि हविः समारोपयत्। ततः दृढनिश्चयः ऋचीकः, भृगुवंशसम्भूतः, तान् आह्वय्य अब्रवीत्—"एतद् हविः त्वया च तव मातृभिः उपयोज्यं, शुभे।" तस्याः पुत्रः उत्पद्येत, तेजस्वी, क्षत्रियेषु श्रेष्ठः, युद्धे अपराजितः, क्षत्रियवीरनाशकः च। "शुभे, तवापि पुत्रः भविष्यति—निश्चलः, तपसि समृद्धः, शान्तस्वभावः, द्विजातिषु श्रेष्ठः।" एवं पत्नीं समादिश्य, ऋचीकः, भृगुवंशजः, तपसि निष्ठः, वनं प्रविष्टः, सदा तपः कृतवान्। तस्मिन्नेव काले गाधिः पत्नीसमेतः, तीर्थयात्रायाः निमित्तेन, ऋचीकाश्रमं गतः, पुत्रीं द्रष्टुं। सत्यवती, पतिसंनिष्ठा, ऋषेः कृतं हविः, मातरं प्रीत्या, एकाग्रता विना, निवेदितवती। तस्या माता, दैवयोगात्, स्वं भागं पुत्र्यै दत्तवती; सत्यवती, अज्ञानात्, स्वभागं स्वयम् उपयोजयत्। ततः सत्यवती गर्भं धारयति, शुभं, किन्तु क्षत्रियविनाशाय नियोजितं, तेजस्वी, भीमरूपम्। ऋचीकः, योगबलात्, तं गर्भं दृष्ट्वा, पत्नीं उवाच—"मृदुस्ते, तव माता, भागपरिवर्तनात्, सफलता प्राप्नोति; तव पुत्रः क्रूरकर्मा, अतिदारुणः भविष्यति। तव माता तपसि समृद्धं पुत्रं धारयिष्यति; सर्वं ब्रह्म तपसा तस्यै समर्पितम्।" एवं पतिना उक्ता सत्यवती, सती, तं शमयितुं प्रयत्नं कृतवती—"मम पुत्रः एवं न भूयात्; अन्यः ब्राह्मणेषु पतितः भवतु," इति उक्तवती। ऋषिः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—"मृदुस्ते, न अहं न त्वं एतद् इच्छितवन्तः; तव पुत्रः उभयोः प्रभावात् क्रूरकर्मा भविष्यति।" पुनः सत्यवती, एवं उक्ता, अब्रवीत्—"ऋषे, त्वं इच्छसि चेत्, लोकान् अपि निर्मातुं शक्नोषि, पुत्रं किम् न?" "पतिः, शान्तः, धर्मात्मा पुत्रः मम भवतु, यदि इच्छसि।" ऋचीकः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—"मम विषये अन्यथा कर्तुं न शक्यते; तव तपोबलात् अनुग्रहः दत्तः।" "सुन्दरी, पुत्रपौत्रयोः भेदः न अस्ति; यथा त्वया उक्तं, तथा भविष्यति, मृदुस्ते।" तस्मात् सत्यवती भृगुवंशीयं पुत्रं अजन्मत्—तपोनिष्ठं, संयतात्मानं, शान्तस्वभावं—जमदग्निम्। प्राचीनस्य हविपरिवर्तनेन, भृगुतेजसः वैष्णवहविः च, जमदग्निः वैष्णवाग्निं समुत्पन्नः। गाधिः, कौशिकपुत्रः, विश्वामित्रं पुत्ररूपेण प्राप्त्वा, ब्राह्मर्षिभिः सहितः, ब्राह्मणैः परिवृतः, सवितारं गतः। सत्यवती, धर्मनिष्ठा, सत्यव्रता, कौशिकीति विख्याता अभवत्; सा महानदी प्रवहति। कौशिकी, नदीनां श्रेष्ठा, प्रसिद्धा अभवत्। इक्ष्वाकुवंशे सुवेणु नाम राजा अभूत्। तस्य कन्या रेणुका, कामलीति विख्याता, अभवत्। कामली रेणुश्च, तपोनिष्ठा, दृढव्रता, ऋचीकस्य जमदग्निं, तीक्ष्णं, बलिनं पुत्रं अजन्मत्। जमदग्निः रामं उत्पादितवान्—क्षत्रियविनाशकं, सर्वविद्याप्रधानं, धनुर्वेदविशारदं, अग्निवत् दीप्तं। एवं, और्वात् ऋचीकात् सत्यवत्यां, महात्मा जमदग्निः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, शक्त्या जातः; तस्य मध्यपुत्रः शुनःशेपः, कनिष्ठः शुनःपुच्छः च। विश्वामित्रः, धर्मात्मा, विश्वरथः, भृगुप्रसादात् कौशिकवंशवृद्धिः अभवत्। शुनःशेपः ऋषिः विश्वामित्रस्य पुत्रः अभवत्; हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे यूपे बद्धः, देवैः दत्तः, देवरातः इति प्रसिद्धः अभवत्। विश्वामित्रस्य पुत्रेषु शुनःशेपः ज्येष्ठः स्मृतः; मधुच्छन्दः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः अपि कथ्यन्ते। कच्छपः, पूरणः च विश्वामित्रस्य पुत्रौ; तेषां कौशिकवंशाः बहवः, विविधाः च। पार्थिवाः, देवराताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लानाः, तारकाः, यममुञ्चताः च अपि स्मृताः। लोहिन्याः, रेणवः, कारीषवः, बभ्रवः, पाणिनः, ध्यानपठकाः च अपि। शालावत्याः हिरण्याक्षाः, स्यङ्कृताः, गालवाः; देवलाः, यामदूताः, शालङ्कायनाः, बाष्कलाः च। ददातिः, बादरः, अन्ये च, विश्वामित्रस्य वंशजा; अन्ये बहवः शौषिकाः, विभिन्नर्षिभ्यः उत्पन्नाः। एवं कौशिकस्य वंशः, भृगुवंशः च, ऋषिप्रसादात्, तपोबलात्, धर्मनिष्ठया, महतीं कीर्तिं प्राप्तवान्।