वायुपुराणम्

इन्द्रतेजसा युक्ताः षड् एव पुत्राः तस्यासन्, गन्धर्वलोकविख्याताः—आयुः, धीमान्, आमावसुः, विश्वायुः, शतायुः, गतायुश्च। तेषां त्रयः—विश्वायुः, शतायुः, गतायुश्च—उर्वश्याः पुत्राः अभवन्। आमावसुतः भीमः नाम राजा जातः, तस्मात् च विश्वजित् अभवत्। तस्य भीमस्य काञ्चनप्रभः नाम पुत्रः, काञ्चनप्रभस्य सुहोत्रः विद्वान् महाबलश्च अभवत्। सुहोत्रस्य केशिकायां जातः पुत्रः जह्नुः नाम, यः महायज्ञं कृत्वा गङ्गां प्रवाहितवान्। भविष्यदर्थं सा गङ्गा तं देशं अप्लावयत्; यज्ञवाटं सर्वं गङ्गया प्लुतं दृष्ट्वा, सुहोत्रपुत्रः वरदः क्रुद्धः रक्तलोचनः गङ्गाम् उवाच—"सद्य एव ते गर्वस्य फलम् अनुभव," इति। "इदानीं सर्वं तव निष्फलम्; अहं जलं पिबामि," इत्युक्त्वा स राजा गङ्गां पपौ। ततः देवर्षयः तं जह्नुम् उपगम्य, तस्य दुहितरं जाह्नवीं प्रासूत। जह्नुः च युवनाश्वस्य पौत्रीं कावेरीं भार्यां चकार। युवनाश्वशापात् गङ्गा एवं जाताऽभवत्; कावेरी च उत्तमा नदी, निर्दोषा पतिव्रता च जह्नोः भार्या अभवत्। जह्नुः कावेरीसुतः प्रियः धर्मात्मा सुहोत्रः नाम पुत्रं जनयामास; तस्य पुत्रः अजकः। अजकस्य बलाकाश्वः नाम यशस्वी पुत्रः, तस्य गयः, सदाचारसम्पन्नः, तस्य कुशः स्मृतः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः, वेदतेजसा युक्ताः—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तः, अरशोवसुः। कुशस्तम्भः नाम राजा पुत्रकामः तपः तप्त्वा, सहस्रसंवत्सरान्ते शक्रं ददर्श। तस्य तपसा तुष्टः सहस्राक्षः पुरन्दरः स्वयम् एव पुत्रदाने समर्थः अभवत्। स एव पुरन्दरः तस्य पुत्रत्वं स्वीकृतवान्; तस्मात् गाधिः कौशिकः अपि अभवत्। गाधेः भार्या पौरुकुत्सवंशजा आसीत्, तस्यां गाधिः जातः। पूर्वं सा सत्यमती नाम कन्यां अपि प्रासूत, यां गाधिः ऋचीकाय ऋषये ददौ। तस्यां भृगुवंशसम्भूतः भृगुप्रपुत्रः ऋचीकः पतिः अभवत्; पुत्रार्थं सः गाधयेऽपि हविः समारब्धवान्। ततः ऋचीकः स्थिरबुद्धिः तां सत्यमतीं समाहूय उवाच—"एतत् हविः त्वया तव च जनन्या उपयोज्यम्।" "तव गर्भे तेजस्वी क्षत्रियश्रेष्ठः पुत्रः भविष्यति, यो रणाङ्गणे अक्षत्रियैः अजित्यः क्षत्रियवीरघाती च। जनन्याः अपि पुत्रः स्थिरबुद्धिः तपस्वी शमशीलः द्विजश्रेष्ठः भविष्यति।" इति उक्त्वा ऋचीकः तापसः वनं प्रविष्टः। तस्मिन्नन्तरे गाधिः भार्यया सह ऋचीकाश्रमं तीर्थयात्रानिमित्तेन जगाम, कन्यां द्रष्टुम्। सत्यमती पतिसंनतिः, ऋषेः निर्दिष्टे द्वे हविषी आदाय, हृष्टा तद् मातरं निवेदयामास। तस्याः माता, विधिना प्रेरिता, स्वं भागं कन्यायै ददौ; सत्यमती अपि, अज्ञानात्, स्वं भागं स्वयम् उपयुज्य समारब्धवती। ततः सत्यमती गर्भं धारयामास, शुभलक्षणम्, किन्तु क्षत्रियनाशाय, दीप्तरूपं, भीषणदर्शनं च। ऋचीकः योगबलात् तद् विज्ञाय, भार्यां सुन्दरीं उवाच—"सुमुखि, तव जननी सफलां सुतं जनयिष्यति, तव पुत्रः कर्मणा तीव्रः क्रूरश्च भविष्यति।" "जनन्याः तपसा ब्राह्मणत्वं सम्प्राप्तम्, तस्मात् सः पुत्रः तपस्वी भविष्यति," इत्युक्त्वा तां शमयितुम् इच्छन्ती सती सत्यमती वव्रे—"मम पुत्रः एवमविधः मा भूयात्; अन्यः ब्राह्मणेषु पतितः भवतु," इति। ऋषिः प्रत्युवाच—"नाहं न त्वं एतत् इच्छामः; तव पुत्रः उभयोः प्रभावात् कर्मणि तीव्रः भविष्यति।" पुनः सत्यमती उवाच—"भगवन्, त्वं इच्छया लोकान् सृजेत्, किमर्थं न पुत्रम्?" "शमशीलः धर्मनिष्ठः पुत्रः मम भवेत्," इति वव्रे। ऋषिः प्रत्यवाच—"मम अन्यथा कर्तुं न शक्यते; तथापि तपसो बलात् तव वचनं भविष्यति।" "मम पुत्रपौत्रयोः भेदः नास्ति," इति उक्त्वा ऋषिः तस्य वचनं समनुजज्ञे। एवं सत्यमती तपस्विनी ब्राह्मणश्रेष्ठं, दमशीलं, जमदग्निं पुत्रं जनयामास। प्राचीनहविष्यविनिमयात्, भृगुतेजसा च वैष्णवाग्नौ जमदग्निः जातः। गाधिः कौशिकः विश्वामित्रं पुत्रं प्राप्य, ब्रह्मर्षिभिः परिवृतः, ब्राह्मणैः सह सवित्रे गतः। सा सत्यमती सत्यव्रता, कौशिकीति ख्यातिं लब्धवती, सा एव महती नदी प्रवहन्ती अभवत्। कौशिकी नदी यशस्विनी सर्वनदीषु श्रेष्ठा अभवत्। इक्ष्वाकुवंशे सुवेणु नाम राजा अभवत्; तस्य कन्या रेणुका नाम, या कमलीति अपि ख्याता, तपस्विनी स्थिरा च। तस्यां रेणौ च, ऋचीकस्य पुत्रः जमदग्निः, तीक्ष्णः महाबलश्च, अभवत्।