बृहस्पतेः पुत्रः तपोधनः भरद्वाजः, तथा औतथ्यः, गौतमो विद्वान्, शरद्वान् धर्मनामा च, एते महर्षयः कीर्त्यन्ते। स्वायम्भुवः पूज्यः अत्रिः, पञ्चमः ब्रह्मकः, षष्ठः वसुमान् वसिष्ठस्य पुत्रः लोकविख्यातः। वत्सरः कश्यपश्च—एते सप्त सन्तः पुण्यशीलाः, सप्तर्षयः सन्ति अस्मिन्तु वर्तमानकाले। मनोरपि वैवस्वतस्य नवान् पुत्राः कीर्त्यन्ते—इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्टः, शर्यतिः, नारीष्यन्तः ख्यातः, नभः, उद्दिष्टः, करूषः, पृषध्रः, च नवमः वसुमान्। एते नव मनोः पुत्राः प्रकीर्तिताः। एवं सप्तमं मन्वन्तरं विस्तरेणोक्तम्। एवं द्वितीयं विभागं विस्तारतः सम्यगनुक्रम्य मया कथितं द्विजाः। ततः शौनकः सूतम् उवाच—द्वितीयं विभागं त्वया क्रमशः श्रावितम्; अधुना तृतीयं विभागं सम्यक् स उपोद्वातं विस्तरेण वद। सूतः प्रहृष्टः प्रत्युवाच—अहं तृतीयं विभागं स उपोद्वातं सम्यक् विस्तरेण कथयिष्यामि; ब्राह्मणाः, श्रूयत। अधुना वैवस्वतस्य मनोः महात्मनः उत्पत्तिं क्रमशः विस्तरेण शृणुत। पूर्वं सप्तत्येकानि चतुष्कयुगानि गण्यन्ते, तैः सह देवगणाः, ऋषयः, दानवाश्च। पितृभिः, गन्धर्वैः, यक्षैः, राक्षसैः, भूतगणैः सह, मनुष्यैः, पशुभिः, पक्षिभिः, स्थावरेषु च। मनोः आरम्भात् भविष्यन्ति पर्यन्तं विस्तीर्णा वृत्तान्ताः; तान् अहं विवस्वतः प्रणम्य सृष्टिं वैवस्वतीं कथयिष्यामि। प्रथममन्वन्तरे अतीता सृष्टयश्च, स्वायम्भुवस्य अन्तराले सप्त महर्षयः पूर्वं स्थिताः; चाक्षुषे गतमन्वन्तरे, पुनश्च वैवस्वतस्य आगमे। महेश्वरस्य दक्षे ऋषिषु च, भृगौ च महातेजसि शापात्, एते महात्मानः प्रादुर्भूताः। पुनः सप्तर्षयः मनसः उत्पन्नाः, स्वायम्भुवेनैव पुत्रत्वेन नियुक्ताः। तैः महात्मभिः प्रजासृजः, स्वोत्पत्तिकाले, सृष्टिः पुनः प्रवर्तिता यथापूर्वं यथाक्रमम्। तेषां सन्ततिं शुद्धज्ञानकर्मणां संक्षेपेण विस्तारतः यथाक्रमं वक्ष्यामि। एवं तेषां वंशजैः चराचरैः जगत् पुनः पूरितम्, नक्षत्रग्रहैः शोभितं सृष्टिः अभवत्। एवं श्रुत्वा ऋषयः सन्देहं जग्मुः; संशयान्विताः ते निश्चयात्मानः ऋषयः सूतं संशयच्छेदकं विनयेन पप्रच्छुः—कथं सप्त ऋषयः प्राचीनाः, सप्त च मनसः पुत्राः पूर्वं सृष्टाः पुत्रत्वेन मन्यन्ते? इति। सूतः पुण्यकीर्तिः पुराणवित् शुभवचनं प्राह—कथं ते सप्तर्षयः सिद्धाः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे सन्तः, पुनः वैवस्वते मन्वन्तरे प्राप्ताः? भवशापात् ते तदा तपो न प्राप्नुवन्; एकवारं पुनः मनुष्येषु अवतीर्णाः। ततः सर्वे महर्षयः लोके समागत्य, महायज्ञे वरुणस्य, एवमूचुः—वयं सर्वे चाक्षुषे मन्वन्तरे प्रजापतेः पुत्रत्वेन जन्म यास्यामः; ततोऽस्माकं श्रेयस्करं भविष्यति। स्वायम्भुवे मन्वन्तरे सप्तानां हेतोः भवशापेन ते पुनर्जन्म प्राप्ताः; ततः पुनः स्वर्गं गता इति। देवस्य महायज्ञे सati Vāruṇīरूपधारणे, ब्रह्मणा सुत्वा हविः प्रजाकामेनाग्नौ आहुतम्; तत्र प्रथमं ऋषयः प्रादुर्भूताः, एषा द्वितीया सृष्टिः श्रूयते। भृगुः, अङ्गिराः, मरीचिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, वसिष्ठः—एते अष्टौ ब्रह्मणः पुत्राः। तस्य दीर्घयज्ञे सर्वे देवाः, यज्ञाङ्गैः सह, साकं वषट्कारदेहिनः, समागताः। तत्र सहस्राणि सामगीतिः, यजुःसूक्तानि साकाराणि, ऋग्वेदः शब्दक्रमेण शोभितः उत्पन्नः। यजुर्वेदः छन्दोभिर्युतः, ओङ्कारध्वनिना द्योतितः, यज्ञार्थसूक्तब्राह्मणमन्त्रैः पूरितः स्थितः। सामवेदः छन्दोभिर्युतः, गीतिषु श्रेष्ठः, तत्र विश्वावसुना गन्धर्वमुख्यैः सहितः। ब्राह्मवेदः उग्रक्रियासंयुक्तः, अथर्वाङ्गिरसाचार्यैः सह, द्वौ शरीरी द्वौ शीर्षी दृश्यते। स्वराः, गानध्वनयः, स्तोभाक्षराणि, निरुक्तशिक्षाविभागाः, वषट्कारे आधारभूते, संयमविसर्गनियमाः अपि तत्र सन्निहिताः। ईला देवी, दिशः, तेषां अधिपाः, देवकन्यकाः, पत्न्यश्च, मातरश्च तत्र स्थिताः। सर्वे ते साकाराः, स्वनामभिः प्रसिद्धाः, वरुणरूपिणः, यजमानदेवमुखे प्राणरूपे स्थिताः। स्वायम्भुवः तान् दृष्ट्वा, ब्रह्मर्षिसृष्टिकामः सन्, तस्य वीर्यं पृथिव्यां पतितम्—नात्र संशयः। सः तं वीर्यं चमसपात्रेण समाहृत्य, घृतरूपेण समर्प्य, मन्त्रैः सह प्रजापतिः आहुतिं चकार। ततः प्रजापतिः सृष्टिसंघं उत्पाद्य, तस्य तेजसः यज्ञे, लोकानां वह्नितत्त्वं, तमःप्रवृत्तिं, सत्त्वगुणं, राजसश्चोत्पन्नम्। तस्मात् गुणयुक्तात् तेजसः, व्योम्नि तमसि स्थितात्, सर्वे प्राणिनः तमःतेजसा जाताः।