वायुपुराणम्

ततः उर्वशी इले उवाच—“गन्धर्वैः तव वरः दत्तः, महाबाहो! त्वं स्वयं तं वृणु, महाबुद्धे, तान् प्रति निवेदय च।” इति। तदा इला उवाच—“मम वरः एषः अस्तु—यत्र यत्र महात्मानः गन्धर्वाः निवसन्ति, तत्र तत्र अहम् अपि सदा वसामि।” गन्धर्वाः तस्य वचः श्रुत्वा, “एवं भवतु” इति तं वरं अनुमन्यन्ते स्म। ततः गन्धर्वाः अग्नेः कृते पात्रं पूरयित्वा तस्मै इदं ऊचुः—“एतेन यज्ञं कृत्वा, राजन्, त्वं परमं लोकं प्राप्स्यसि।” स राजा बालकं गृहीत्वा नगरं प्रति प्रस्थितः; वनान्ते तम् उपवेश्य स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। पुनः सः दृश्यं अग्निं गृहीत्वा तत्र अश्वत्थवृक्षं ददर्श; स समीपस्थं तं वृक्षं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। सः अग्निना सह गन्धर्वान् ज्ञापयितुं गतः; तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा अग्निः तम् अश्वत्थकाष्ठात् अरणिं कर्तुम् उपदिदेश। स अश्वत्थकाष्ठेन अरणिं निर्माय विधिवत् अग्निं प्रज्वाल्य, “एतेन यज्ञं कृत्वा, राजन्, अस्माकं लोकं प्राप्स्यसि” इति श्रुत्वा, त्रिधा अग्निं विभज्य यज्ञं चकार। स राजा नानाविधान् यज्ञान् कृत्वा गन्धर्वलोकं प्राप्तवान्। त्रेतायुगे सः महाबलः गन्धर्वः तत्र निवसन् आसीत्; तदा एक एव अग्निः आसीत्, इला तत्र स्त्रीः स्थापयामास। एवं, द्विजोत्तम, इला नाम राजा परमशक्तिमान् आसीत्, स पुण्ये देशे महर्षिभिः शोभिते आसीत्। स पृथिवीपतिः प्रयागे प्रतिष्ठानं नाम नगरं स्थापयामास, या यमुनायाः उत्तरतीरे स्थितम्। सस्य षट् पुत्राः आसन्, सर्वे इन्द्रतेजसः; गन्धर्वलोके प्रसिद्धाः—आयुः, धीमान्, अमावसुः, विश्वायुः, शतायुः, गतायुश्च। तेषां त्रयः—विश्वायुः, शतायुः, गतायुः—उर्वश्याः पुत्राः आसन्; अमावसुतः भीमः राजा जातः, ततो विश्वजित्। भीमस्य पुत्रः काञ्चनप्रभः नाम राजा आसीत्; काञ्चनप्रभस्य सुहोत्रः नाम विद्वान् महाबलश्च पुत्रः आसीत्। सुहोत्रस्य केशिकायां जाह्नुः नाम पुत्रः जातः; तेन महायज्ञे कृतः, तदा गङ्गा नदी प्रवृत्ता। सा गङ्गा भविष्यदर्थं तं देशं आप्लावयामास; यज्ञवाटं सम्पूर्णं प्लावितं दृष्ट्वा, सुहोत्रस्य पुत्रः, कोपसमन्वितः रक्तलोचनः वरदः, गङ्गां प्रति उवाच—“तव गर्वस्य फलं साक्षात् प्राप्नुहि!” इति। स उवाच—“इदानीं तव सर्वं निष्फलं जातम्; अहं तव जलं पिबामि” इति। स राजा मुनिः गङ्गां पीत्वा, देवाः ऋषयः च तत्र आगच्छन्। ते पुण्याः तस्य कन्यां जाह्नवीं प्राकटयन्; जाह्नुः युवनाश्वस्य पौत्रीं कावेर्यां विवाहं चकार। युवनाश्वस्य शापेन गङ्गा एवं जाताऽभूत्; कावेर्यपि, सर्वनदीषु श्रेष्ठा, जाह्नोः निष्कलुषा पत्नी अभवत्। जाह्नुः कावेर्यां प्रियं धर्मात्मानं सुहोत्रं नाम पुत्रं उत्पादयामास; तस्य पुत्रः अजकः। अजकस्य बलेन युक्तः बालाकाश्वः नाम पुत्रः, तस्य च प्रसिद्धशीलः गया, तस्मात् कुशः स्मृतः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः आसन्, सर्वे वेदतेजसः—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तः, अरशोवसुः च। कुशस्तम्भः नाम राजा, पुत्रकामः, घोरं तपः चकार; सहस्रवर्षे समाप्ते, सः शक्रं ददर्श। तं घोरतपसम् आलोक्य, सहस्राक्षः पुरन्दरः स्वयं तस्मै पुत्रदाने समर्थः अभवत्। पुरन्दरः स्वयं तस्य पुत्रत्वं स्वीकृतवान्; एवं गाधिः कौशिकः अपि नाम्ना जातः। गाधेः पत्नी पौरुकुत्स्या वंशजा आसीत्, तस्यां गाधिः जातः; सा पूर्वं सती सत्या नाम कन्या अपि आसीत्, तां गाधिः ऋचीकाय ऋषये दत्तवान्। तस्यां भृगुवंशसम्भूतः भृगुपुत्रः भृगुः पतिः अभवत्; पुत्रार्थं तेन गाधयेऽपि पायसं साधितम्। ततः ऋचीकः भृगुवंशसम्भवः तौ आहूय उवाच—“इदं पायसं त्वया च तव मातृभिः उपयुज्यताम्, शुभे!” इति। “तस्यां तव मातरि तेजस्वी पुत्रः, क्षत्रियश्रेष्ठः, संग्रामे क्षत्रियैः अजितः, क्षत्रियवीरनाशकः च जायेत।” इति। “त्वयापि, शुभे, तपोनिधिः, शान्तस्वभावः, द्विजश्रेष्ठः पुत्रः भविष्यति।” एवं स्वपत्नीं प्रति उक्त्वा, ऋचीकः भृगुपुत्रः, तपस्यनिष्ठः, वनं प्रविष्टः। तस्मिन् काले गाधिः स्वपत्नी सहितः, तीर्थयात्रानिमित्तं, ऋचीकस्य आश्रमं गन्तुं, पुत्र्याः दर्शनार्थं, आगच्छत्। सत्या, पतिसंयुक्ता, ऋषिणा सिद्धं पायसं मातरं निवेद्य, आत्मनः भागं स्वयम् उपयुज्य, आनन्देन, चित्तैक्येन, मातरं निवेदयामास। तस्याः माता, दैवयोगेन, स्वं भागं पुत्र्यै दत्तवती; सत्या अपि, अज्ञानात्, स्वं भागं स्वयम् उपयुज्य, तं पायसं पिबामास। तदा सत्या गर्भं धारयामास, सः शुभः सन् क्षत्रियनाशकः, तेजस्वी, विक्रान्तः च आसीत्। ऋचीकः योगबलात् तद् विज्ञाय, तां सुन्दरीं भार्यां प्रति उवाच—“मृदुचारे! तव मातरं सफलं भविष्यति, भागपरिवर्तनेन; तव पुत्रः कर्मणा उग्रः, अतीव क्रूरः च भविष्यति। तव माता तपोनिधिं पुत्रं जनयिष्यति; तत्र मया सम्पूर्णं ब्रह्म तपसा समर्पितम्।” एवं पत्या उक्ता, सत्या, महाभागा, तं शमयितुं प्रार्थयामास—“मम पुत्रः एवं न भूयात्; अन्यः ब्राह्मणेषु बहिष्कृतः भवतु” इति। ऋषिः प्रत्युवाच—“नाहं, न त्वं, एषं इच्छावः; तव पुत्रः कर्मणा उग्रः भविष्यति, पितृमातृप्रभावतः।” एवं पौराणिकं चरितं, ऋषिप्रसूतं, पुण्यं, श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः जनः धर्ममार्गे प्रवर्तेत।