वायुपुराणम्

राजा इलः तौ मेषौ परित्यक्तौ दृष्ट्वा गृहं प्रत्यागच्छत्। तत्र तां न दृष्ट्वा सः गभीरशोकसमन्वितः विलपन् स्थितवान्। सः भूमौ सर्वत्र विचरन् तां अन्वेषयन् किञ्चिदत्र किञ्चिदत्र विचिन्वन्, अन्ते महाबलवान् सः राजा कुरुक्षेत्रे ताम् अपश्यत्। सः प्लक्षतीरे पद्माकीर्णे सरसि तां जलं प्रविशन्तीं पञ्चाभिः सुशोभनाभिरप्सराभिः सह क्रीडन्तीं ददर्श। तदा सा सुकेशी सुन्दरी उर्वशी समीपे स्थितं राजानं दृष्ट्वा स्वसखीभ्यः प्रोवाच—“एष एव स उत्तमपुरुषः यत्राहं पूर्वं वर्तिता।” तं राजानं दर्शयित्वा सा पञ्च केशशोभिताः अप्सरः तत्र प्रादृश्यन्त। तां दृष्ट्वा राजा हृष्टः सन्तोषवशाद् अनेकानि वचनानि उवाच—“इह आगच्छ, तिष्ठ, मम चित्ते वस, मम वचसि स्थिता भव, सुन्दरी।” एवं सूक्ष्मैः वाक्यैः उभयोरपि संवादः अभवत्। उर्वशी इलायै अवदत्—“आर्य, त्वया गर्भितास्मि।” सा पुनः उवाच—“संवत्सरान्ते तव पुत्रः जातः भविष्यति, न सन्देहः।” तदा राजा तया सह एकरात्रं यापयामास। ततः स राजा अतिप्रीतः स्वपुरीं प्रत्यागच्छत्। संवत्सरे पूर्णे सः पुनः उर्वशीं द्रष्टुं जगाम। एकरात्रं तया सह स्थित्वा, महात्मा सः राजा कामपीडितः दुःखितः उवाच—“सदा मया सह भव।” तदा उर्वशी इलायै अवदत्—“गन्धर्वैः तव वरः दत्तः, वृणीष्व राजन्, तं स्वयमेव निवेदय।” सः उवाच—“महात्मभिः गन्धर्वैः सह सदा एकस्मिन्लोके वासः मे वरः।” इति सः वरं वव्रे, गन्धर्वाः च “एवमस्तु” इति प्रत्युवाचन्। गन्धर्वाः अग्नये पात्रं पूरयित्वा तम् उचुः—“एतेन यज्ञं कृत्वा, राजन्, परं लोकम् अवाप्स्यसि।” सः कुमारं गृहित्वा पुरीं प्रति जगाम, वनं गत्वा तं तत्र स्थापयित्वा गृहं प्रत्यागच्छत्। पुनः अग्निं गृहित्वा तत्राश्वत्थं ददर्श। समीपस्थं तं वृक्षं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। सः अग्निना सह गन्धर्वान् निवेदितुं गतः। तद् श्रुत्वा अग्निः तम् अवदत्—“अश्वत्थाद् अग्निहरणी कृत्वा अग्निः प्रज्वाल्यताम्।” ततः सः अश्वत्थकाष्ठात् अग्निहरणी निर्माय विधिवत् अग्निं प्रज्वाल्य, तेन यज्ञं कृत्वा, त्रिधा अग्निं विभज्य, राजा यज्ञं समारभत। सः नानाविधान् यज्ञान् कृत्वा गन्धर्वलोकम् अवाप। त्रेतायुगस्य काले सः महाबलवान् गन्धर्वः तत्र वासं कृतवान्। पूर्वं एकोऽग्निः आसीत्, इलः तत्र स्त्रीः प्रतिष्ठापयत्। एवं द्विजश्रेष्ठ, राजा इलः परमशक्तिमान् आसीत्, तस्मिन् पुण्ये देशे, महर्षिभिः शोभिते। सः पृथिवीपतिः प्रयागे, यमुनायाः उत्तरतीरे प्रतिष्ठानायां राज्यं स्थापयामास। तस्य षट् पुत्राः आसन्, सर्वे इन्द्रतेजसः, गन्धर्वलोके प्रसिद्धाः—आयुः, धीमान्, अमावसु, विश्वायुः, शतायुः, गतायुः। विश्वायुः, शतायुः, गतायुः उर्वश्याः एव पुत्राः आसन्। अमावसोरपि राजा भीमः जातः, ततः विश्वजित्। भीमस्य पुत्रः काञ्चनप्रभः, काञ्चनस्य विद्वान् बलवान् सुहोत्रः। सुहोत्रस्य केशिकायां पुत्रः जह्नुः, सः महायज्ञं कृत्वा गङ्गां प्रवाहितवान्। भविष्यकार्याय सा गङ्गा तं देशं प्लावयामास। यज्ञवाटं गङ्गया सम्पूर्णं दृष्ट्वा, सुहोत्रस्य पुत्रः क्रुद्धः, रक्तलोचनः वरदः गङ्गां प्रति उवाच—“मद्गर्वस्य फलं त्वया शीघ्रं प्राप्यताम्!” इति। “सर्वं तव इदानीं निष्फलम्, अहं जलं पास्यामि” इति सः उवाच। तदा सः राजर्षिः गङ्गां पित्वा, देवर्षयः तां जाह्नवीं तस्य पुत्रीकृत्य प्रादुश्चक्रुः। जह्नुः युवनाश्वस्य पौत्रीं कावेर्यां पत्नीं चकार। युवनाश्वस्य शापेन गङ्गायाः उत्पत्तिः अभवत्। कावेरी अपि उत्तमा नदी जह्नोः निष्पापपत्नी अभवत्। जह्नुः तस्यां कावेर्यां प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं सुहोत्रम् उत्पादयामास। तस्य पुत्रः अजकः। अजकस्य प्रसिद्धः पुत्रः बालाकाश्वः, तस्य पुत्रः गुणगणैः कीर्तिमान् गयः, गयस्य पुत्रः कुशः स्मृतः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः वेदतेजसः—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तः, अरशोवसुः। कुशस्तम्भः श्रेष्ठराजा पुत्रकाम्यया दीर्घं तपः कृत्वा, सहस्रवर्षे पूर्णे, शतक्रतुम् अपश्यत्। तं तपसा दीप्तं दृष्ट्वा, सहस्राक्षः पुरन्दरः स्वयं पुत्रदाने समर्थः अभवत्। सः पुरन्दरः एव तस्य पुत्रत्वं स्वीकृतवान्, तस्मात् गाधिः कौशिक इति च प्रसिद्धः जातः। गाधेः पत्नी पौरुकुत्सा वंश्या आसीत्, तस्यां गाधिः जातः। तस्याः पूर्वं सत्यवती नाम कन्या आसीत्, तां गाधिः ऋचीकाय ऋषये दत्तवान्। तस्यां भृगुवंशजः भृगुपुत्रः ऋचीकः पतित्वं चकार। पुत्रकाम्यया ऋचीकः गाधये अपि हविर्ददौ। ततः दृढव्रतः ऋचीकः ताः आह्वाय्य अवदत्—“इदं हविः त्वया च तव मातृभ्यां चोपयोज्यं, शुभे।” तस्याः पुत्रः कषत्रश्रेष्ठो दीप्तिमान्, रणेषु अकषत्रियजितः, कषत्रियवीरनाशनः भविष्यति। “शुभे, तवापि पुत्रः भविष्यति—स्थिरः, तपोमयः, शान्तस्वभावः, द्विजश्रेष्ठः।” एवं महर्षयः उक्तवन्तः।