वायुपुराणम्

यदा तस्य सन्धिः भङ्गः स्यात्, तदा सा राजानं परित्यज्य गच्छेत्—इत्येतत् सर्वं अहं वः कथयिष्यामि, यथाऽसौ नृपतिं परित्यजति। ततः स भगवत् तेजस्वी उक्त्वा—'तव कार्यस्य सिद्ध्यर्थं अहं सहसा प्रादुरभविष्यामि'—ततः स तत्र गच्छित्वा अदृश्यः अभवत्। रात्रौ तु स आगत्य एकं मेषं हरति स्म; सा तु सुन्दरमन्दस्मिता तं स्वस्य पुत्रं इव व्यवहारं अकुरुत्। सा दिव्याङ्गना गन्धर्वाणां आगमनं ज्ञात्वा शय्यायां शयाना राजानं प्राह—'मम पुत्रः नीयते'—इति। तद्वाक्यं श्रुत्वा राजा विचिन्त्य, नग्नः स्थितः—'यदि रानी मां नग्नं पश्येत्, सन्धिः भङ्गः भविष्यति'—इति चिन्तयन्। ततः गन्धर्वाः द्वितीयं मेषं अपि हरन्ति स्म; द्वितीयस्य हरणे सा रानी ऐलाय उवाच—'मम उभौ पुत्रौ नीतौ, हे राजन्, रक्षकेन विना इव अहम्'—इति। तद्वाक्यं श्रुत्वा राजा उत्तिष्ठ्य नग्नः बहिः धावति स्म। मेषयोः पथं अनुसृत्य, गन्धर्वाः महतीं मायां निर्माय भव्यं प्रासादं निर्मितवन्तः। सहसा तत्र प्रकटे, सा नग्नं राजानं अपश्यत्; तं तथा दृष्ट्वा रूपपरिवर्तिनी अप्सराः तत्रैव अदृश्याः अभवन्। गन्धर्वाः तस्याः अदर्शनं ज्ञात्वा, मेषौ परित्यज्य सर्वे तत्रैव अदृश्याः अभवन्। राजा तौ मेषौ परित्यक्तौ दृष्ट्वा, गृहं प्रत्यागच्छत्; तां न दृष्ट्वा, दुःखितः शोकाकुलः अभवत्। स पृथिवीं विचिन्वन् इदं तत्रं च विचरन्, कुरुक्षेत्रे तां दिव्याङ्गनां अपश्यत्। प्लक्षतीरे, पद्मयुक्ते सरसि, सा जलं प्रविश्य पञ्चसु सुन्दराप्सरासु सह क्रीडति स्म। तत्र तां राजानं समीपे दृष्ट्वा, सा उर्वशी स्वसख्यः प्राह—'एष एव स उत्तमपुरुषः'—इति। तस्यैव अहं पूर्वं पत्नी आसीति—इत्युक्त्वा, तं राजानं दर्शयन्ती, पञ्च अप्सराः केशशिखिन्यः प्रकटिताः। तां दृष्ट्वा राजा हृष्टः, बहूनि वचनानि उवाच—'इह आगच्छ, स्थाहि, मम मनसि तिष्ठ, मम वचने तिष्ठ, हे सुन्दरी'—इति। तावोः परस्परं सूक्ष्मवाक्यानि अभवन्; उर्वशी तु ऐलाय उवाच—'हे नाथ, अहं तव गर्भिणी अस्मि'। 'एकवर्षे तव पुत्रः भविष्यति, न संशयः'—इत्युक्त्वा, राजा तया सह एकां रात्रिं यायौ। स तु हृष्टः तेजस्वी राजा स्वनगरं प्रत्यागच्छत्; संवत्सरस्य समाप्तौ, पुनः उर्वशीं द्रष्टुं आगच्छत्। एकां रात्रिं तया सह यायौ; तदाऽसौ महात्मा राजा कामेन पीडितः दुःखितः—'सदा मया सह भव'—इति उवाच। तदा उर्वशी ऐलाय उक्तवती—'गन्धर्वैः तव वरः दत्तः; वृणु, महराजन्, तान् स्वयम् वद'। राजा उक्तवान्—'सदा महात्मना गन्धर्वैः सह तस्मिन्नेव लोके वासं इच्छामि'—इति। 'तथास्तु' इत्युक्त्वा, गन्धर्वाः 'तथास्तु' इत्युत्तरं ददुः। ततोऽग्नये पात्रं पूरयित्वा गन्धर्वाः राजानं प्राहुः—'एतेन यज्ञं कृत्वा, हे राजन्, परमं लोकं प्राप्स्यसि'। पुत्रं गृहीत्वा, नगरं प्रति प्रस्थितः; वनं गत्वा तं पुत्रं तत्रैव स्थापयित्वा गृहं प्रत्यागच्छत्। पुनः दृश्यं अग्निं गृहीत्वा, अश्वत्थवृक्षं तत्र दृष्ट्वा, स विस्मितः अभवत्। गन्धर्वान् प्रति अग्निना सह गत्वा, तं वृक्षं ज्ञात्वा, अग्निः तं प्राह—'अश्वत्थकाष्ठं समादाय, अग्निम् उत्पादय'—इति। अश्वत्थकाष्ठेन अग्निम् उत्पाद्य, विधिवत् यज्ञं कृतवान्; तेन यज्ञेन गन्धर्वलोकं प्राप्स्यसि, हे राजन्। अग्निं त्रिधा विभज्य, राजा यज्ञं अकरोत्। नानाविधान् यज्ञान् कृत्वा, गन्धर्वलोकं प्राप्नोत्। त्रेतायुगे स बलवान् गन्धर्वः तत्र स्थितः; पूर्वं एकः अग्निः आसीत्, ऐलः तत्र स्त्रीः स्थापयामास। एवम्, द्विजश्रेष्ठ, राजा ऐलः अतिप्रभावान् आसीत्, पुण्ये भूमौ, महर्षिभिः शोभितायाम्। स भूमिपतिः प्रयागे, यमुनायाः उत्तरतटे, प्रतिष्ठाने राज्यं स्थापयामास। तस्य षड् पुत्राः, सर्वे इन्द्रप्रभाः, गन्धर्वलोके प्रसिद्धाः—आयुः, धीमान्, अमावसु, विश्वायुः, शतायुः, गतायुः। विश्वायुः, शतायुः, गतायुः उर्वशीपुत्राः अभवन्; अमावसुतः भीमः राजा, ततः विश्वजित्। भीमस्य पुत्रः काञ्चनप्रभः राजा, काञ्चनस्य पुत्रः सुहोत्रः, विद्वान् बलवान्। सुहोत्रस्य पुत्रः जाह्नु, केशिकायां जातः; महायज्ञं कृत्वा, गङ्गा नदी प्रवृत्ता। भविष्यस्य हेतोः, सा भूमिं आप्लुतवती; यज्ञवाटं गङ्गया सम्यक् प्लुतं दृष्ट्वा, सुहोत्रस्य पुत्रः, क्रुद्धः, रक्तनेत्रः वरदः, गङ्गां प्राह—'तव गर्वस्य फलं शीघ्रं प्राप्नुहि'। 'सर्वं तव व्यर्थं अभवत्, अहं जलं पिबामि'—इत्युक्त्वा, राजर्षिः गङ्गां अपिबत्। देवाः ऋषयः च तत्र, गङ्गां जाह्नवीं कन्यां कृत्वा प्रकटयामासुः; जाह्नु कावेर्यां, युवनाश्वस्य पौत्र्यां, विवाहं अकरोत्। युवनाश्वस्य शापात् गङ्गा एवं अभवत्; कावेरी नदी जाह्नोः निष्कलुषा पत्नी अभवत्। जाह्नु कावेर्यां प्रियं धर्मपुत्रं सुहोत्रं उत्पादितवान्; तस्य पुत्रः अजकः अभवत्।