वायुपुराणम्

एतेषु रम्येषु वनान्तरेषु, यत्र देवाः विचरन्ति, राजा पुरूरवाः उर्वशीसहितः परमं सुखं अनुभूतवान्। ततः ऋषयः सुतं प्रष्टुम् आरभन्त — “कथं उर्वशी, या गन्धर्वाणाम् मध्ये देवता, देवान् परित्यज्य मर्त्यराज्ञं समागता? तत्त्वं ब्रूहि, विद्वन्।” सुतः उवाच — ब्रह्मशापेन अभिभूतया सा उर्वशी मर्त्यं समुपगता; रमणीया उर्वशी ऐलस्य समीपं किञ्चित् शर्तिं स्थाप्य समागता। शापमुक्त्यर्थं तया शर्तिः स्थापिताः — सा अग्निना न दृश्येत, न च अनिच्छया ऐलस्य सह संगमं कुर्यात्। शय्यायाः समीपे द्वौ मेषौ स्थापनीयौ, तैलस्य तुल्यं भोजनं ग्राह्यम्; एवं कालः, राजन्। यदि एषा शर्तिः, राजन्, यावत् त्वं इच्छसि, दृढं पाल्यते, तदा अहम् तत्र यावत् कालं तिष्ठामि; इयं शर्तिः अस्माभिः स्थापिताः। राजा सर्वं तां शर्तिं श्रद्धया अनुवर्तितवान्; तथा तेजस्विनी सा स्त्री पुरूरवस्य सह निवसति स्म। चतुर्दशचत्वारिंशद्वर्षाणि, उर्वशी शापविमूढा, तस्य मर्त्यरूपे स्थित्वा, गन्धर्वाः चिन्तायाम् अभवन्। गन्धर्वाः ऊचुः — “साधवः, चिन्तयन्तु, कथं सा उत्तमा नारी उर्वशी, स्वर्गस्य भूषणम्, पुनः देवेषु आगच्छेत्।” ततः विश्ववसु, श्रेष्ठः वक्तारः, तत्र उवाच — “तत्र तया शर्तिः स्थापिताः, सा निर्दोषा इति मन्यते। यदा तां शर्तिं लङ्घयति, तदा सा राजानं त्यजेत्; सर्वं वदामि, कथं सा नृपतिं परित्यजेत्। अहम् आकस्मात् आगमिष्यामि, युष्माकं कार्यसिद्ध्यर्थम्।” इत्युक्त्वा, स तेजस्वी तत्र अगच्छत्। रात्रौ स आगत्य एकं मेषं हरति स्म; उर्वशी, सुमधुरा हास्ययुक्ता, तं स्वस्य पुत्रवत् आचरति स्म। गन्धर्वागमनं ज्ञात्वा, सा दिव्यस्त्री शय्यायां शयाना राजानं उवाच — “मम पुत्रः हर्यते।” एवमुक्तः, राजा विचिन्त्य, नग्नः स्थित्वा, मनसि अचिन्तयत् — “यदि रानी मां नग्नं पश्यति, शर्तिः लङ्घिता भवेत्।” ततः गन्धर्वाः द्वितीयं मेषं अपि हरन्ति स्म; द्वितीयं मेषं हृतम् दृष्ट्वा, रानी ऐलाय उवाच — “उभौ मम पुत्रौ हृतौ, राजन्, इव अनाथा अहम्।” एवमुक्तः, राजा नग्नः उत्थाय, मार्गं अन्वगच्छत्। गन्धर्वाः मेषयोः पदचिह्नं अनुगम्य, महतीं मायां निर्माय, दिव्यं प्रासादं प्रकटयन्ति स्म। तस्मिन्नेव क्षणे, सा नग्नं ऐलम् अपश्यत्; नग्नं तम् दृष्ट्वा, रूपवती अप्सराः अदृश्याः अभवन्। गन्धर्वाः तां अदृष्ट्वा, मेषौ त्यक्त्वा, सर्वे तत्र अदृश्याः अभवन्। द्वौ मेषौ परित्यक्तौ दृष्ट्वा, राजा गृहं प्रत्यागच्छत्; उर्वशीं न दृष्ट्वा, सः शोकात् विलपन् अभवत्। सः पृथिवीं विचरन्, सर्वत्र अन्वेषयन्, कुरुक्षेत्रे तां ददर्श। प्लक्षतीरे, पद्माकीर्णे सरसि, सा जलं प्रविश्य, पञ्च रमणीयाभिः अप्सराभिः सह क्रीडति स्म। तदा सा सुश्लक्ष्णभ्रू उर्वशी, ऐलम् समीपे दृष्ट्वा, स्वसखीभ्यः उवाच — “सः एषः उत्तमः पुरुषः।” तस्मै पूर्वं अहम् आसम् — इत्युक्त्वा, तं राजानम् दर्शयति स्म; ततः पञ्च केशपाशयुक्ताः अप्सराः प्रकटिताः। तां दृष्ट्वा, राजा हर्षितः, बहूनि वचनानि उवाच — “इह आगच्छ, तिष्ठ, मम मनसि स्थासि, मम वचने स्थासि, शोभने।” एवं सूक्ष्मवाचः परस्परं व्यत्यस्यन्ति स्म; उर्वशी ऐलाय उवाच — “नाथ, त्वया गर्भिणी अहम्।” “एकवर्षात् तव पुत्रः जन्मिष्यति — न संशयः।” राजा एकां रात्रिं तया सह यापयति स्म। हृष्टः, स तेजस्वी राजा स्वनगरं प्रत्यागच्छत्; संवत्सरं समाप्तं पुनः उर्वशीं द्रष्टुम् आगच्छत्। एकां रात्रिं तया सह यापयित्वा, महात्मा राजा, कामेन पीडितः, दुःखितः उवाच — “सदा मया सह भव।” तदा उर्वशी ऐलाय उवाच — “गन्धर्वैः तुभ्यं वरः दत्तः; तं वृणु, महाबाहो, तान् स्वयम् वद।” “सदा महात्मना गन्धर्वैः सह एकस्मिन् लोके वासं इच्छामि।” इत्युक्त्वा, वरं वव्रे; गन्धर्वाः उचुः — “तथास्तु।” गन्धर्वाः अग्न्यर्थं पात्रं पूरयित्वा, तं उचुः — “एतेन यज्ञं कृत्वा, राजन्, परमं लोकं प्राप्स्यसि।” पुत्रं गृह्य नगरं प्रति प्रस्थितः; तम् वनं न्यस्य, गृहं प्रत्यगच्छत्। पुनः दृष्ट्वा दृश्यं अग्निं, अश्वत्थवृक्षं तत्र अपश्यत्; तं समीपं दृष्ट्वा, विस्मितः अभवत्। सः गन्धर्वान् अग्निसहितः सूचयितुं अगच्छत्; तं श्रुत्वा, अग्निः तम् अश्वत्थस्य दारुना अरणिं कर्तुम् आदेशयत्। अश्वत्थदारुना अरणिं कृत्वा, विधिवत् अग्निं प्रज्वलितवान्; तेन यज्ञं कृत्वा, गन्धर्वलोकं प्राप्स्यसि, राजन्। अग्निं त्रिधा विभज्य, राजा यज्ञं अकरोत्। बहुविधं यज्ञं कृत्वा, गन्धर्वलोकं प्राप्तवान्। त्रेतायुगे, स बलवान् सारथिः गन्धर्वः तत्र वासं अकरोत्; पूर्वं एकः अग्निः आसीत्, ऐलः ताः स्त्रियः स्थापितवान्। एवं, द्विजश्रेष्ठ, राजा ऐलः अद्भुतशक्तिः आसीत्, पुण्ये देशे, महर्षिभिः शोभिते। स भूमिपतिः प्रयागे, यमुनायाः उत्तरतीरे, प्रतिष्ठाने स्वं राज्यं संस्थापितवान्।