वायुपुराणम्

अथ कदाचित् भगवतः अत्रेः पापपरिहारकर्म सम्यक् कृतम्। तेन स राजा-व्याधेः विमुक्तः सन्, सोमः स्वतेजसा सम्यक् विराजमानः अभवत्। एवं सोमस्य जन्मकथां श्रुत्वा, भगवन्, द्विजश्रेष्ठ, इदानीं तस्य वंशवृत्तान्तं शृणु। यस्य जन्मश्रवणेन, पुण्यश्लाघ्य, आरोग्ययुक्तः, दीर्घायुष्मान्, धर्मिष्ठः, सर्वपापविनाशनशक्तिमान् भवति, सर्वदोषात् विमुक्तिं लभते। एवं सुतः सोमस्य बुधः अभवत्, तस्य च बुधस्य पुत्रः पुरूरवाः। स तु तेजस्वी, दानशीलः, यज्वा, विपुलदानप्रदाता चासीत्। स ब्रह्मविद्यायाम् अनुत्तमः, साहसी, शत्रुषु अजेयः, अग्निहोत्रकृद्, यजमानानां भूमिदाता च। सदा सत्यवादी, कर्मणि प्राज्ञः, रूपेण मनोहरः, संयमे च स्थितः। तस्य च पुत्रः पुरुषेषु अनुपमेयश्रीमान् अभवत्। तं ब्रह्मविद्यायाम् अनुत्तमं, आत्मसंयमिनं, धर्मिष्ठं, सत्यप्रियं च राजानं, स्वगौरवं परित्यज्य, प्रसिद्धा, तेजस्विनी, उर्वशी स्वयमेव वरयामास। तया सह स राजा वर्षाणि अष्टादश दश सप्त षट् सप्त अष्ट दश अष्ट च, वीर्यसम्पन्नः, सुखेन वसति स्म। स चैतrarथवनान्ते, मन्दाकिन्याः तीरे, अलकायाम्, विशालायाम्, नन्दने च रम्ये वने, गन्धमादनपर्वतस्य शिखरे, मेरौ चोत्तमगिरौ, उत्तरकुरुषु, कालापग्रामे च, देवैः सेव्यमानेषु काननेषु, उर्वश्यासहितः परमं सुखं अनुभूतवान्। ततः मुनयः पप्रच्छुः—“गन्धर्वेषु देव्यां उर्वश्यां किमर्थं सा दिव्याङ्गना देवान् परित्यज्य मानुषराजानं समुपगता? तद्वद विद्वन्।” सुतः उवाच—“ब्रह्मशापेन बाधिता सा उर्वशी मानुषं समुपगता। सा शोभना उर्वशी, ऐलस्य समीपे, केचन नियमाः स्थाप्य, तेन सह वसति स्म। शापमुक्तये सा स्वयमेव नियमान् अकरोत्—‘अग्निना न द्रष्टव्या, न च अनिच्छया संयोगः, शय्यान्तिके द्वे अविकाः स्थाप्ये, तैलमात्रं भोज्यं, एष कालः।’ यदि एते नियमाः दृढं पालनियाः, तदा यावत् इच्छसि, तावत् अहं तव समीपे स्थास्ये। इति वयं नियमं स्थापयामास।” राजा तं नियमं सम्यक् अन्ववर्तत, तेन सा तेजस्विनी उर्वशी पुरूरवसा सह वसति स्म। चतुःषष्टिवर्षपर्यन्तं, शापमोहिता अपि, भक्त्या युक्ता, मानुष्ये वसति स्म; तदा गन्धर्वाः चिन्तायाम् अगच्छन्। गन्धर्वाः ऊचुः—“कथमिदानीं सा स्वर्गशोभा उर्वशी पुनः देवान् प्रतिगच्छेत्?” तदा वाचः श्रेष्ठः विश्वावसुर्वदन्—“तत्र नियमः कृतः, स च निर्दोषः। यदा स नियमः भङ्क्ष्यते, तदा सा राजानम् उत्सृज्य गमिष्यति। अहं सर्वं वः कथयामि, यथा सा राजानं त्यक्ष्यति। सफलार्थाय अहं सहसा तत्र आगमिष्यामि।” एवं उक्त्वा, स विश्वावसुस्तत्र गतः। रात्रौ स आगत्य एकं अविकं हृतवान्; उर्वशी, सस्मितमुक्ता, तं स्वसुतवत् अभवत्। सा दिव्या उर्वशी, गन्धर्वागमनं विज्ञाय, शय्यायां शयानाऽस्मै राज्ञे अवदत्—“मम पुत्रः नीयते।” तदाकर्ण्य, राजा विचार्य, नग्नः उत्तस्थौ—“यदि रानी मां नग्नं पश्येत्, तदा नियमः भङ्क्ष्येत” इति चिन्तयन्। ततः गन्धर्वाः द्वितीयम् अपि अविकं हृतवन्तः। द्वितीयस्य हरणे, रानी ऐलम् उक्तवती—“उभौ मम पुत्रौ नीतौ, नाथहीना इव अहम्।” इति श्रुत्वा, राजा नग्नः निर्गत्य अन्वधावन्। अविकपदचिह्नानुसरणात्, गन्धर्वैः महद् मायाकृतं दिव्यं प्रासादं निर्मितम्। सहसा, सा तं नग्नं दृष्ट्वा, रूपपरिवर्तिनी अप्सराः अदृश्यन्त। गन्धर्वाः तां अदृष्ट्वा, अविकौ च परित्यज्य, तत्रैव अदृश्यन्त। राजा तौ अविकौ दृष्ट्वा, गृहं प्रत्यागच्छत्; उर्वशीं अदृष्ट्वा, दुःखितः विललाप। स राजा भूम्याम् इह तत्र विचरन्, किञ्चित् कालं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। ततः स वीर्यवान् कुरुक्षेत्रे तां दृष्टवान्। प्लक्षतीरे, पद्माकीर्णे सरसि, सा जलं प्रविश्य, पञ्चाभिः सुशोभनाभिः अप्सरभिः सह क्रीडन्ती आसीत्। तदा सा सुश्रोणी उर्वशी, समीपे स्थितं राजानं दृष्ट्वा, स्वसुहृद्भ्यः अवदत्—“एष स उत्तमपुरुषः।” तस्मै अहं पूर्वं स्वस्मिन् आसीति। इति उक्त्वा, तं राजानं दर्शयामास, पञ्च अप्सराः केशपाशयुक्ताः तत्र प्रादृश्यन्त। राजा तां दृष्ट्वा, हृष्टः अनेकानि वचनानि उक्तवान्—“इह आगच्छ, तिष्ठ, मम मनसि भव, मम वाक्ये स्थास्यसि, सुन्दरी।” एवं परस्परं सूक्ष्मवचनानि प्राहतुः। तदा उर्वशी ऐलम् उक्तवती—“नाथ, अहं त्वया गर्भिणी।” “एकवर्षात् तव पुत्रः भविष्यति—न संशयः।” इति उक्त्वा, राजा तया सह रात्रिमेकां यापयामास। स तु प्रमुदितः तेजस्वी राजा स्वपुरं प्रतिनिवृत्तः। संवत्सरान्ते, पुनः उर्वशीं द्रष्टुं आगतः। एकां रात्रिम् अनया सह यापयित्वा, स महात्मा राजा, कामातुरः, दुःखितः, उवाच—“सदा मम समीपे भव” इति।