वायुपुराणम्

तदा तारायाः गात्रे गर्भमधारणीयं सर्वतोपि तिष्ठेत् इति सा निश्चितवती, किन्तु स पुत्रः, शत्रुविनाशकः, तया न धृतः। स तु तेजस्वी पुत्रः, अग्निसदृशः, नलशकले जातः, अमरानपि विस्मययन् अद्भुतरूपं धारयामास। ततो देवा संशयवशात् तारां पप्रच्छुः—“एष ते पुत्रः सोमस्य उत वा बृहस्पतेः? सत्यम् आख्याहि।” सा देवसंनिधौ लज्जिता, यथायोग्यं न उक्तवती। तदा पुत्रः, शत्रुविनाशकः, ताम् शप्तुं प्रचक्रमे। ततः ब्रह्मा तं निरोधयित्वा तारां प्रोवाच—“तारे, सत्यम् आख्याहि, एष ते पुत्रः सोमस्य उतान्यस्य?” सा कृताञ्जलिः करुणया ब्रह्माणं प्रार्थयन्ती उवाच—“एष सोमस्यैव महात्मनः शत्रुविनाशकः पुत्रः।” ततः सोमः, प्रजाधिपः, तम् आलिङ्ग्य, बुद्ध इति नाम प्राज्ञाय पुत्राय दत्तवान्। बुद्धस्य च तस्य संयोगे राजकन्या तेन समागत्य पुत्रं सुषुवे। तस्य पुत्रः पुरूरवाः महातेजाः, तेनैव उर्वश्यां षड् वीर्यवन्तः पुत्राः उत्पन्नाः। तत्र सोमः, बलात् अपकृतः, राजयक्ष्मणा पीडितः, स्वस्य पितरं अत्रिं शरणं जगाम। अत्रिः पुण्यकर्मा तस्य पापं प्रायश्चित्तेन शमयामास; ततो मुक्तः सोमः सर्वतेजसा विराजमानः अभवत्। एवं सोमस्य जन्माख्यानं उक्तं, द्विजश्रेष्ठ। अधुना तस्य वंशः शृणु, ब्राह्मणश्रेष्ठ। सोमस्य जन्मश्रवणेन सर्वपापविनिर्मुक्तः, आयुष्मान्, पुण्यवान्, आरोग्यवान्, धर्मिष्ठः च भवति। सूत उवाच—सोमस्य पुत्रः बुद्धः, तस्य पुत्रः पुरूरवाः। स तेजस्वी, दानशीलः, यज्वा, महादाता आसीत्। स ब्रह्मविद्, वीर्यवान्, शत्रुषु अजय्यः, अग्निहोत्री, यजमानभक्तः, भूमिदाता च। स सत्यवादी, बुद्धिमान्, मनोज्ञः, संयतः च; तस्य पुत्रः पुरुषेषु रूपेण अनुत्तमः आसीत्। उर्वशी या गन्धर्वसुन्दरी, सैव ब्रह्मविदं, संयतात्मानं, धर्मिष्ठं, सत्यप्रियं च पुरूरवं अहङ्कारं परित्यज्य वरयामास। तया सह राजा अष्टादश संवत्सराणि सप्त, षट्, सप्त, अष्ट, दश, अष्ट च वीर्यसम्पन्नः अवसत्। सः चैत्तरथवनान्ते, मन्दाकिन्याः तटे, अलकायाम्, विशालायाम्, नन्दने च रम्ये वने, गन्धमादनस्य शृङ्गे, मेरुशिखरे, उत्तरकुरुषु, कालापग्रामे च, तानि दिव्यानि वनानि, यत्र देवाः रमन्ते, तत्र उर्वश्यया सह परमं सुखं अनुभवन्। ऋषयः पप्रच्छुः—“कथं उर्वशी गन्धर्वदेवी देवान् परित्यज्य मर्त्यराजानं समागता?” सूतः उवाच—ब्रह्मशापग्रस्तया सा मर्त्यं प्रति अगच्छत्; सा सुरूपा उर्वशी ऐलस्य समीपे शर्तं स्थाप्य समायता। शापमोचनाय सा शर्तमप्यवधार्य—“अग्निना न दृष्टव्या, अनिच्छया न संगमः; शय्यायाः समीपे द्वे मेष्यौ स्थाप्ये, तृप्तिर्घृतमात्रया; एष कालः, राजन्। यावत् त्वया एष शर्तः दृढं पाल्यते, तावत् अहं तव समीपे स्थास्यामि”—इति साप्यवदत्। राजा सर्वं शर्तं धर्मेण अकरोत्; तेन सा तेजस्विनी उर्वशी तत्रैव पुरूरवसा सहावसत्। चतुर्षष्टिवर्षाणि शापमोहिता, पतिसंयुता, उर्वशी मर्त्यलोके वसन्ती, गन्धर्वाः चिन्तितवन्तः। तदा गन्धर्वाः ऊचुः—“कथं सा उर्वशी, स्वर्गालंकारः, पुनः स्वर्गं प्रतिपद्येत?” तत्र विश्वावसुर्वदत्—“सा तत्र शर्तं कृतवती, तस्मिन् दोषो नास्ति। यदा शर्तभङ्गः स्यात्, तदा सा राजानं परित्यज्य गमिष्यति; अहं सर्वेभ्यः कथयामि यथा सा तं त्यजेत्। अहं तस्याः कार्यसिद्ध्यर्थं तत्र सहसा आगमिष्यामि”—इति उक्त्वा स तेजस्वी तत्र जगाम। रात्रौ स मेषं हरित्वा, उर्वशी तं स्वपुत्रमिव सस्मितं बिभ्रती, शय्यायां शयानं राजानं अवदत्—“मम पुत्रः नीयते।” राजा तद्वचनं श्रुत्वा, नग्नः स्थित्वा, चिन्तयामास—“यदि नग्नं मां रानी पश्यति, शर्तो भङ्क्ष्यते।” पुनः गन्धर्वाः द्वितीयं मेषं हरन्तः, तदा रानी ऐलाय उवाच—“मम द्वौ पुत्रौ अपहृतौ, राजन्, अपालिता इव अस्मि।” तद्वचनात् राजा नग्नः उत्पत्य, मेषयोः पथं अन्वयात्। गन्धर्वाः तत्र महद् मायां निर्माय, दिव्यं प्रासादं प्रादर्शयन्। सहसा सा नग्नं तं दृष्ट्वा, रूपपरिवर्तिनी अप्सराः अदृश्यन्त। गन्धर्वाः तस्याः अदर्शनं ज्ञात्वा, मेषौ तत्रैव त्यक्त्वा, सर्वे तत्रैव अदृश्यन्त।