वायुपुराणम्

सर्वेषां देवर्षीणां पूजितः, स्नानान्तं प्राप्त्वा, राजा राज्ञां परमेश्वरः दश दिशाः शासन् प्रकाशमयः अभवत्। तस्य राज्यं, यत् दुर्लभं मुनिभिः स्तुतं, प्राप्त्वा, तस्य चित्तं चञ्चलं अभवत्, शीलं च नष्टम्। देवैः तथा दिव्यैः ऋषिभिः याच्यमानः अपि तदा तारां अङ्गिरसे न प्रत्यपादयत्। उशना, पूर्वं बृहस्पतेः शिष्यः, तां तारां अङ्गिरसः तः अपहृतवान्। तस्य स्नेहात्, भगवन् रुद्रः बृहस्पतेः समर्थः अभवत्, तस्य पादाङ्गुष्ठं गृहीत्वा धनुषं च आदत्त। तेन ब्रह्मर्षीणां श्रेष्ठेन, परमास्त्रं देवेषु विन्यस्तम्, येन तेषां कीर्तिः नष्टा अभवत्। तत्र तारकायाः कामेन देवदानवयोः महान् युद्धः अभवत्, यत्र लोकनाशः जातः। तत्र त्रयः अवशिष्टाः देवाः तथा तुषिताः ब्रह्माणं प्रपितामहं शरणं गच्छन्ति। ततः ब्रह्मा स्वयं उशनसं रुद्रं च निगृह्य, तारां अङ्गिरसे प्रत्यपादयत्। तां गर्भिणीं दृष्ट्वा, तारां, शशिनः पत्नीं, बृहस्पतिः उक्तवान्—'त्वं गर्भं न उत्सृज्याः।' 'मम शरीरे, गर्भः सर्वथा धार्यः,' इति सा उक्त्वा अपि, तं शत्रुनाशं पुत्रं न धारयति। स जातः, अग्निवत् दीप्तः, तृणकाण्डं सम्प्राप्तः, देवाः विस्मयितः अभवत्। तदा देवाः संशयेन तारां पप्रच्छुः—'कः एषः पुत्रः, सोमस्य वा बृहस्पतेः?' सा लज्जितः, देवेषु, न उक्तवती यथायथं; ततः पुत्रः तां शत्रुनाशः शप्तुं आरब्धवान्। ब्रह्मा तं तु निगृह्य, तारां उवाच—'सत्यं वद, कस्य पुत्रः एषः, सोमस्य वा न?' तदा तारां, कराभ्यां युक्ताः, ब्रह्माणं प्रहृष्टं उवाच—'सोमस्य पुत्रः एषः, महात्मा, शत्रुनाशः।' ततः सोमः, प्रजापतिः, तं आलिङ्ग्य, तस्मै बुद्धिमन्तं पुत्रं 'बुधः' इति नाम दत्तवान्। तयोः संयोगे, बुधः राजकन्यया सम्प्राप्तः, यया पुत्रः जातः। तस्य पुत्रः पुरूरवाः, महातेजस्वी, उर्वश्यां षड् पुत्रान् अतिबलान् उत्पादितवान्। तत्र, बलात् दूषितः, राजरोगेण पीडितः, सोमः, स्वमण्डलं रोगेण क्षीणम्, पितरं अत्रिं शरणं गच्छति। अत्रिः, महात्मा, तस्य दोषप्रायश्चित्तं कृतवान्; रोगमुक्तः सोमः सर्वतेजसा प्रकाशमयः अभवत्। एषः सोमस्य जन्मकथाः उक्ताः, द्विजश्रेष्ठ; अधुना तस्य वंशः श्रूयताम्। सोमस्य जन्मश्रवणे, पुण्यं, दीर्घायुः, आरोग्यं, धर्मिष्ठता, पापशुद्धिः प्राप्यते; सर्वपापात् विमुक्तिः स्यात्। सूतः उवाच—सोमस्य पुत्रः बुधः, बुधस्य पुत्रः पुरूरवाः, यः दीप्तिमान्, उदारः, यज्वा, दानशीलः अभवत्। स ब्रह्मविद्, वीरः, शत्रुषु अजेयः, अग्निहोत्री, भूमिदाता च। स सत्यवाक्, बुद्धिमान्, रम्यः, संयमिनि, तस्य पुत्रः मनुष्यानाम् अतिश्रेष्ठरूपः अभवत्। उर्वशी, प्रसिद्धा, दीप्तिमती, तं ब्रह्मविदं, संयतं, धर्मिष्ठं, सत्यं, अहंकारं त्यक्त्वा, स्वयम् अवगच्छत्। तया सह राजा दश अष्ट वर्षाणि, सप्त, षट्, सप्त, अष्ट, दश, अष्ट, वीर्यसम्पन्नः, अवात्सीत्। चैत्तरथवनान्ते, मन्दाकिन्याः तटे, अलकायाम्, विशालायाम्, नन्दनवनान्ते। गन्धमादनपर्वते, मेरुशिखरे, उत्तरकुरुषु, कालापग्रामे च। एतेषु रम्येषु देवदर्शितेषु वनेषु, राजा उर्वश्यया सह परमं सुखं उपभोगयत्। ऋषयः पप्रच्छुः—'उर्वशी, गन्धर्वमध्ये देव्या, कथं मर्त्यराजं प्राप्तवती, देवांश् त्यक्त्वा? वद, विद्वन्।' सूतः उवाच—ब्रह्मशापेन अभिभूतः, सा मर्त्यं प्राप्तवती; रम्यरूपा उर्वशी ऐलम् निश्चितैः नियमैः सम्प्राप्तवती। शापमुक्त्यर्थं, सा नियमान् स्थापयामास—'अग्निना न दृष्टव्या, अनिच्छया न संगमः।' शय्यायां द्वे मेषे स्थाप्ये, तैलमात्रं भोजनं ग्राह्यं; एषः कालः, हे राजन्। यद्य एषः नियमः दृढं पालनं, यावत् इच्छसि, तावत् स्थास्यामि; इति शर्तिः स्थापिता। राजा सर्वं नियमं श्रद्धया पालनं कृतवान्; अतः दीप्तिमती उर्वशी पुरूरवसेन सह अवात्सीत्। चतुश्चत्वारिंशद् वर्षाणि, उर्वशी, शापविमूढा, तत्त्वनिष्ठा, मानुषी अभवत्; गन्धर्वाः चिन्तिताः अभवत्। गन्धर्वाः ऊचुः—'विचिन्त्यताम्, हे भाग्यवन्तः, कथं सा उत्तमा उर्वशी, स्वर्गालङ्कारः, पुनः देवेषु प्रतिनिवर्तेत्।' तदा विश्वावसु, वक्तृश्रेष्ठः, उक्तवान्—'तत्र सा शर्तिः कृतः, सा दोषरहितः इति मन्यते।' एवं सोमस्य वंशः, बुधः, पुरूरवाः, उर्वशी च, तेषां चरितं दिव्यं, महात्मनां, ऋषिभिः श्रावितम्।