वायुपुराणम्

एभिः ओषधिभिः समस्तं जगत् चतुष्प्रकाराणि च भूतानि धार्यन्ते, यतः सोम एव, द्विजश्रेष्ठ, विश्वस्य पोषकः सञ्जातः। स सोमः तपसा, स्तुत्या, कर्मभिश्च तेजः सम्प्राप्य, दशसहस्रद्वयं वर्षाणां दीर्घकालं तपः समाचरत्। तासां सुवर्णवर्णिनां देवीनां मध्ये, या जगतः स्वशक्त्या धारयन्ति, सर्वव्यापी सोमः स्वकर्मणा प्रसिद्धः प्रादुर्भूतः। ततः ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, तस्मै बीजानां, ओषधीनां, आपां, द्विजश्रेष्ठानां च अधिपतित्वं दत्तवान्। एवं महावीर्येण अभिषिक्तः, राज्ञां राजा सन्, तेजस्विनां श्रेष्ठः सः स्वभावतः लोकेषु पोषणं चकार। ततः प्रचेता दक्षेण, व्रतवत्यः ख्यातयः दक्षस्य सप्तविंशति कन्याः सोमाय दत्ताः, या नक्षत्ररूपेण प्रसिद्धाः। स सोमः, सोमवतीनां स्वामी, तं महदधिकारं प्राप्य, राजसूयमेव सहशतसहस्रदानेन अयजत्। तत्र हिरण्यगर्भः उद्गाता अभवत्, ब्रह्मा ब्रह्मपदं प्राप्तवान्, भगवाञ्छ्रीहरिः नारायणः सनत्कुमारमुख्यैः ब्रह्मर्षिभिः परिवृतः सदस्यः अभवत्। तत्र सोमेन दक्षिणा, या त्रिलोकी संज्ञिता, ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठेभ्यः सभ्येभ्यश्च दत्ता इति श्रूयते। तत्र सिनी, कुहू, वपुः, पुष्टि, प्रभा, वसु, कीर्ति, धृति, लक्ष्मी—एता नव देव्यः तं उपतस्थुः। स सोमः, अवभृथस्नानं कृत्वा, सर्वैः देवैः ऋषिभिश्च पूजितः, अशान्तः, दशसु दिशः अधिराज्यं कृत्वा विराजमानः अभवत्। तं राज्यम्, यत् दुःस्प्राप्यं, प्राप्त्वा, ऋषिभिः स्तुतः सः सोमः, ब्राह्मणाः, अस्थिरचित्तः अभवत्, तस्य यमः क्षीणः। तदा देवैः देवर्षिभिश्च निवेदितः अपि, सोमः तारां अङ्गिरसे न पुनर्ययौ। उशना अपि, बृहस्पतेः पूर्वशिष्यः तेजस्वी, अङ्गिरसः भार्यां तारां हरितवान्। तदा भगवतः रुद्रस्य बृहस्पतौ स्नेहान्महती कृपा जाता; सः रुद्रः बृहस्पतेः पादमवलम्ब्य धनुः आदत्तवान्। तेन ब्रह्मर्षिणा श्रेष्ठेन, परमास्त्रं देवेषु सन्धितम्, येन तेषां कीर्तिः नष्टा। तत्र महद्भार्युद्भवकांक्षया, तारकायाः इच्छया, देवानां दानवानां च महायुद्धं अभवत्, येन लोकनाशः अभवत्। तत्र त्रयः शेषदेवाः तुषिताख्याश्च ब्रह्माणं प्रपितामहम् शरणं जग्मुः। तदा ब्रह्मा, उशानसं रुद्रं च संयम्य, तारां अङ्गिरसे स्वयमेव दत्तवान्। सा तदा गर्भिणी दृष्ट्वा, बृहस्पतिः तारायै अवदत्—‘त्वं गर्भं मा विसृज।’ सा उवाच—‘मम गर्भे, मम योनौ, पुत्रः धार्यः सर्वथा।’ तथापि सा शत्रुघ्नं पुत्रं न धारयामास। सः तेजस्वी, अग्निसमप्रभः, काष्ठकाण्डे जातः, देवांश्च विस्मयावहं रूपं गृहीत्वा अभवत्। तत्र देवाः संशयं प्राप्ताः, तारां पप्रच्छुः—‘कस्यायं पुत्रः, सोमस्य उत बृहस्पतेः?’ सा देवेषु लज्जिता, न यथायोग्यं नाप्यन्यथा अवदत्; तदा पुत्रः शत्रुघ्नः तारां शप्तुं आरब्धवान्। तदा ब्रह्मा तम् अवार्य, तारायै अवदत्—‘सत्यं वद, कस्यायं पुत्रः, सोमस्य वा न वा?’ तदा सा अञ्जलिं कृत्वा ब्रह्माणं प्रपितामहम् अवोचत्—‘सोमस्यायं पुत्रः, महात्मनः शत्रुघ्नः।’ सोमः तं पुत्रं, प्रजापतिं, परिष्वज्य, ‘बुध’ इति नाम चकार। स बुधः, तस्यैव संयोगे, राजकन्यया समागत्य, पुत्रं उत्पादितवान्। तस्य पुत्रः पुरूरवाः, महातेजाः, उर्वश्याम् षट्पुत्रान् महाबलान् उत्पादितवान्। तत्र, राजयक्ष्मणा पीडितः, सोमः, तस्य मण्डलमपि क्षीणम्, पितरं अत्रिं शरणं जगाम। तदा महात्मा अत्रिः तस्य प्रायश्चित्तं कृत्वा, सोमं राजयक्ष्मात् विमुक्तं कृत्वा, सर्वतेजसा सम्यक् प्रकाशयामास। एवं सोमस्य जन्मकथा प्रोक्ता, द्विजश्रेष्ठाः, इदानीं तस्य वंशवर्णनं शृणुत। सोमस्य जन्मश्रवणेन पावनः, दीर्घायु, आरोग्यवान्, पुण्यात्मा, सर्वपापविमुक्तः भवति। सूतः उवाच—सोमस्य पुत्रः बुधः, बुधस्य पुत्रः पुरूरवाः अभवत्; सः तेजस्वी, उदारः, यज्वा, विप्रेषु बहुदानदः। सः वेदवित्, शूरः, रिपुषु अजय्यः, अग्निहोत्री, भूमिदः च। सत्यवादी, बुद्धिमान्, सौम्यः, संयतः, तस्य पुत्रः पुरुषेषु रूपेण अनुपमः। उर्वशी, यशस्विनी, सः ब्रह्मविदं, संयतात्मानं, धर्मिष्ठं, सत्यवादिनं पतिं स्वयमेव वव्रे। तया सह स राजा अष्टादश वर्षाणि सप्त, षट्, सप्त, अष्ट, दश, अष्ट इति वीर्ययुक्तः वसन् कालं निनाय। सः चैत्तरथवने, मन्दाकिन्याः तीरे, अलकायाम्, विशालायाम्, नन्दनवने, गन्धमादनपर्वते, मेरौ शिखरे, उत्तरकुरुषु, कालापकग्रामे च सुखेन वसन्, तस्य महती कीर्तिः। एवं सोमवंशस्य दिव्यकथा प्रवहति।