वायुपुराणम्

ततः विधिनिर्दिष्टेन कर्मणा दश देव्यो गर्भं तं समं वहन्त्यः, तं धारयितुं न शेकुः। सहसा स तेजस्वी गर्भः, प्रभया पूर्णः, ताभ्यः देविभ्यः दिशश्च निष्क्रम्य, सोमवत् लोकान् प्रकाशयन्, सर्वभूतपोषकः, विराजमानः बभूव। या नार्यः तं गर्भं धारयितुं न अशक्नुवन्, तासां साहाय्येन सोमः भूमौ पतितः। तं सोमं पतन्तं दृष्ट्वा, ब्रह्मा लोकपितामहः, लोकहितकाम्यया तं रथमुपवेशयत्। स रथः, हे विप्राः, देवैः कृतः, धर्मार्थकामः, सत्यनिष्ठः, यथाश्रुतं सहस्रश्वेताश्वयुक्तः अस्ति। स तु पतन्, देवाः सप्त प्रसिद्धाः ब्रह्मणः मानसपुत्राः, अत्रेः पुत्रं परमात्मानं स्तोतुं प्रचक्रमुः। तत्राङ्गिराः, भृगुपुत्रश्च, ऋग्यजुःसामाथर्ववेदैः बहुभिः स्तोत्रैः तम् अर्चयन्। तस्मिन् सोमः स्तूयमानः, तस्य तेजः वर्धमानं, त्रिलोक्यं सर्वतः पोषयामास। तेन मुख्येन रथेन, स त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवीं महता परिक्रम्य, सागरपर्यन्तं जगाम। यत् तस्य तेजः पृथिवीं प्राप्तम्, तस्मात् ओषधयः उत्पन्नाः, तस्य तेजसा दीप्तिमन्तः अभवन्। ताभ्यः ओषधिभ्यः अयं लोकः चतुर्विधानि च प्राणिनः पोष्यन्ते; सोमः हि, द्विजश्रेष्ठ, जगतः पोषकः स्मृतः। स महात्मा तपसा, स्तुत्या, कर्मभिश्च तेजो लब्ध्वा, दशशतानि वर्षाणां तपश्चर्याम् अकरोत्। ताः कनकवर्णाः देव्यो, स्वशक्त्या लोकं धारयन्त्यः, तासु व्याप्य सोमो स्वकर्मणा प्रसिद्धः अभवत्। तदा ब्रह्मा, वेदविदां श्रेष्ठः, तस्मै बीजानां, ओषधीनां, आपां, द्विजश्रेष्ठानां च राज्यम् अददात्। स महाशक्त्या अभिषिक्तः, राजाधिराजः, ज्योतिषां श्रेष्ठः, स्वभावतः लोकान् पोषयामास। दक्षस्य सप्तविंशति कन्याः, दीक्षितव्रतानां कीर्तिमत्यः, प्रचेतसः दक्षेन सोमाय दत्ताः; ताः नक्षत्राणि इति विख्याताः। तं राज्यम् अधिगम्य, सोमः सोमवतां पतिः, सहस्रशतानि दानानि दत्त्वा राजसूयमकुरुत। तत्र हिरण्यगर्भः उद्गाता, ब्रह्मा ब्रह्मत्वमवाप्तवान्, श्रीमान् हरिः नारायणः सदस्यः, सनत्कुमारादिभिः ब्रह्मर्षिभिः परिवृतः आसीत्। श्रूयते हि, सोमेन दक्षिणां दत्तां, या त्रयः लोकाः परिकीर्तिता, ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठेभ्यः सभ्यास्च दत्ताः, द्विजोत्तमाः। सिनी, कुहू, वपुः, पुष्टि, प्रभा, वसु, कीर्तिः, धृतिः, लक्ष्मीति नव देव्योऽपि तं सेवमानाः आसन्। समाप्यावभृथस्नानं, सर्वैः देवर्षिभिः पूजितः, सर्वदिग्विजयी सोमः, राजाधिराजः, प्रकाशमानो बभूव। स तु दुर्लभं राज्यं प्राप्य, मुनिभिः स्तूयमानः, तस्य चित्तं चञ्चलं जातम्, नियमो नष्टश्च। देवैः देवर्षिभिश्च प्रार्थितः अपि, स तदा तारां अङ्गिरसे न प्रत्यर्पयत्। तदा उशनाः अङ्गिरसः तारां जग्राह, स हि पूर्वं बृहस्पतेः शिष्यः, तेजस्वी आसीत्। तस्मात् स्नेहात्, भगवतः रुद्रः बृहस्पतेः समर्थकः अभवत्, तस्य पादमवलम्ब्य धनुः समादत्त। तेन महात्मना ब्रह्मर्षिष्रेष्ठेन, परमास्त्रं देवेषु सन्दिष्टम्, येन तेषां यशः नष्टम्। तत्र देवदानवयोर्युद्धं महदभूत्, तारकाकामनिमित्तम्, येन लोकविनाशः अभवत्। तत्र त्रयः शेषदेवाः तुषिताख्याश्च ब्रह्माणं प्रपितामहम् शरणम् अगच्छन्। तदा ब्रह्मा, स्वयं शंकरं उशनसं च संयम्य, तारां अङ्गिरसे ददौ। तां गर्भिणीं दृष्ट्वा, तारां तारापत्नीं बृहस्पतिः उवाच—"त्वं गर्भं मा निष्कासय।" सा चोवाच—"मम गर्भेऽन्तः सुतः स्थाप्यः," इति। तथापि सा तम् अमित्रनाशनं पुत्रं न धारयामास। स तु अग्निसदृशः, काष्ठकाण्डे जातः, अद्भुतरूपं देवांश्च विस्मययामास। देवा विषण्णाः, तारां पप्रच्छुः—"कस्यायं पुत्रः, सोमस्य उत बृहस्पतेः?" सा देवैः सन्निधौ लज्जया, यथोचितमप्यनुचितं वा न उक्तवती; तदा पुत्रोऽपि तां शप्तुम् आरब्धवान्। तदा ब्रह्मा तम् अवारयत्, तारां च उवाच—"सत्यं वद, कस्यायं पुत्रः, सोमस्य वा न वा?" तदा सा अञ्जलिं कृत्वा ब्रह्माणं प्रहसन्तं प्राह—"सोमस्यायं महात्मनः पुत्रः, अमित्रनाशनः।" ततः सोमः, प्रजापतिः, तम् आलिङ्ग्य, बुद्ध इति नाम तस्मै प्राज्ञाय पुत्राय दत्तवान्। तस्य संयोगे बुद्धः राजकन्यया उपगम्य पुत्रं ससर्ज। तस्य पुत्रः पुरूरवाः महातेजाः, उर्वश्यां षट्पुत्रान् महाबलान् उत्पादयामास। तत्र सोमः, राजरोगेण पीडितः, तेजोहीनः, पितरं अत्रिं शरणं जगाम।