वायुपुराणम्

श्रूयन्ते हि द्विजातीनां राजवंशसमुत्थानां सिद्धयोगिनः—विश्रुतो राजा विश्वामित्रः, मान्धातृ, संकृति, च कपिः। कपेः एव तु वंशजाः पुरुकुत्सः, सत्यव्रतः, ऋथुः, आर्ष्टिषेणः, अमीडः, भागः, अन्योन्यः च कीर्त्यन्ते। तथा कक्षीवत्, शिजयः, अन्ये च महारथाः, रथीतरः, रुन्दः, विष्णुवृद्धः, अन्ये च नृपाः। एते सर्वे राजर्षयः क्षत्रियकुलसम्भूताः, तपसा ऋषिसमाः अभवन्; सर्वे एते राजर्षयः महतीं सिद्धिं प्राप्तवन्तः। अधुना अहं महात्मनः आयोः वंशं प्रवक्ष्यामि। सूत उवाच—सोमस्य पिता आसीत् भगवाञ् महर्षिरत्रिः, वैविप्रसम्भूतः, स्वतेजसा सर्वाँल्लोकान् धारयन्। सः शुभानि कर्माणि कायेन, मनसा, वाचा च कृत्वा, स्थाणुवद् वा शिलावद् वा, उत्तमतेजाः, उद्वाहितबाहुः स्थितवान्। सः प्राचीनकाले महत्तपः कृतवान्, यद् दुष्करं श्रूयते—त्रिसहस्राणि दिव्यानां वर्षाणां यावत्। तस्मिन् स्थिते, ऊर्ध्वरेतसि, अचलस्मिनेच्छारहिते, तस्मात् द्विजश्रेष्ठात् सोमः प्राज्ञः जातः। तस्मात् विशुद्धात्मनः सोमः ऊर्ध्वं समुत्पन्नः; तस्य नेत्राभ्यां सोमः प्रवाहितः, दिशः दश प्रकाशयन्। यथाविधि तु दश देव्यः तं गर्भं समं धारयामासुः, किन्तु तं धारयितुं न शक्ताः। ततः सहसा, तेजस्वी सः गर्भः, देवीनां दिशां च, तं विहाय, लोकांश्चन्द्रवत् प्रकाशयन् निर्गतः, सर्वभूतपोषकः। ताः महिलाः तं गर्भं धर्तुं अशक्ताः सन्, तासां साहाय्येन सः चन्द्रमा भूमौ पतितः। तं सोमं पतन्तं दृष्ट्वा, ब्रह्मा लोकपितामहः, लोकानां हितकाम्यया, रथे स्थापयामास। सः रथः, यः देवैः कृतः, धर्मार्थयोरन्वेषणाय, सत्यनिष्ठः, सहस्रश्वेताश्वयुक्तः श्रूयते। तस्मिन् पतिते, देवाः—सप्त प्रसिद्धा ब्रह्मणः मानसपुत्राः—अत्रेः पुत्रं परमात्मानं स्तुतवन्तः। तत्राङ्गिराः, भृगुपुत्रश्च, ऋग्यजुःसामाथर्ववेदैः बहुभिः स्तवैः तं स्तोतुम् आरब्धवन्तः। तदा, सोमः स्तूयमानः, तस्य तेजः वर्धमानं, त्रीन् लोकान् सर्वथा पोषयामास। सः मुख्येन रथेन, सप्तत्रिंशद् वारं, पृथिवीं समुद्रपर्यन्तां प्रदक्षिणीकृतवान्। तस्य तेजः यत् पृथिवीं प्राप्तम्, तस्मात् ओषधयः उत्पन्नाः, तस्यैव तेजसा दीप्ताः। ताभ्यः ओषधीभ्यः, अयं लोकः, चतुर्विधानि च भूतानि पोष्यन्ते; सोमः हि विश्वस्य पोषकः। सः तपसा, स्तुत्या, कर्मभिः च तेजः प्राप्य, दशशतसहस्रवर्षाणि तपः कृतवान्। या देव्यो हेमवर्णाः, स्वबलात् लोकं धारयन्ति, तासु सर्वव्यापी सोमः स्वकर्मणा प्रसिद्धः अभवत्। तदा ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, तस्मै बीजानां, ओषधीनां, आपां, द्विजश्रेष्ठानां च अधिपत्यं दत्तवान्। एवं महाबलेन अभिषिक्तः, राजा राज्ञां, सः तेजस्विनां श्रेष्ठः, स्वभावेनैव लोकान् पोषयामास। दक्षस्य सप्तविंशतिः कन्याः, पुण्यव्रतसमन्विताः, प्रचेतसदक्षेण सोमाय दत्ताः; ताः नक्षत्रसंज्ञाः। तां महतीं राज्यम् प्राप्त्वा, सोमः, सोमवन्तां नाथः, राजसूयमेधं कृतवान्, शतसहस्रदानेन। तत्र हिरण्यगर्भः उद्गाता आसीत्, ब्रह्मा ब्रह्मपदं प्राप्तवान्, भगवाञ् हरिः नारायणः सदस्यः आसीत्, सनत्कुमारादिभिः ब्रह्मर्षिभिः परिवृतः। श्रूयते यत् सोमेन दक्षिणादानं दत्तम्, यत् त्रैलोक्यं स्मृतम्, ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठेषु सभासदः च द्विजातिषु। सिनी, कुहू, वपुः, पुष्टि, प्रभा, वसु, कीर्तिः, धृतिः, लक्ष्मीः—एता नव देव्यः तं सेवितवन्तः। समापनस्नानं कृत्वा, निर्भयः, सर्वैः देवैः ऋषिभिः च पूजितः, सः परमेश्वरः दशसु दिशः अधिराज्यं कृत्वा विराजमानः अभवत्। तं दुर्लभं राज्यं प्राप्य, मुनिभिः स्तुतः, ब्राह्मणाः, तस्य चित्तं चञ्चलम् अभवत्, नियमः च नष्टः। देवैः, दिव्यर्षिभिः च प्रार्थितः अपि, सः तदा तारां अङ्गिरसे प्रतिनिवर्तितुं न इच्छत्। उशनाः, बृहस्पतेः पूर्वशिष्यः, तेजस्वी, तां तारां अङ्गिरसः हस्तात् अपाहरत्। तस्मिन्नेव स्नेहेन, भगवाञ् रुद्रः बृहस्पतेः समर्थकः अभवत्, तस्य पादमूलं गृहीत्वा धनुः समादत्त। तेन महात्मना ब्रह्मर्षिश्रेष्ठेन, परमास्त्रं देवेषु सन्दिष्टम्, येन तेषां कीर्तिः नष्टा। तत्र, तारकाकामनया, देवासुराणां मध्ये, महायुद्धं अभवत्, येन लोकविनाशः जातः। तत्र त्रयः शेषदेवाः, तुषिताख्याश्च, आद्यं देवमुपेत्य, ब्रह्माणं शरणं ययुः। ततः ब्रह्मा, शंकरं च उशनसं च निगृह्य, तारां अङ्गिरसे स्वयमेव दत्तवान्। तां तारां, नक्षत्रनाथपत्नीं, गर्भिणीं दृष्ट्वा, बृहस्पतिः उवाच—‘त्वं गर्भं नापवर्तयेत्’ इति।