वायुपुराणम्

एवं साग्रे व्यासप्रसूतं पुराणं प्रवदन्ति। तत्र 'भव्य' इति शब्दः यद् भविष्यति तदर्थं प्रयुज्यते; अतः तद् लोकः 'भव्य' इति प्रसिद्धः, किन्तु नाम्ना 'स्वर्ग' इति स्मृतः। तृतीयं लोकं 'स्वर्' इति कथ्यते; एवं भव्याख्यः लोकः समुत्पन्नः, यत्र 'भू' इति धातुः भविष्यति तदर्थे प्रयुज्यते। एषा पृथिवी 'भूः' इति कथ्यते, व्योम 'भुवः' इति, स्वर्गः 'भव्यः' इति; एषा त्रयाणां लोकानां संक्षिप्तवृत्तिः। एतैः त्रिलोकसम्बद्धैः वाक्यैः त्रिव्याहृतयः उत्पन्नाः; 'नाथ' इति धातुः रक्षति इति अर्थः धातुज्ञैः ज्ञायते। ते त्रिलोकनाथाः—अतीतानां, भविष्यतां, वर्तमानानां—सर्वेन्द्राः द्विजातिभिः इन्द्राः इति कथ्यन्ते। देवेषु प्रधानाः इन्द्राः, गुणयुक्ताः अपि सन्ति; प्रत्येकं मन्वन्तरे यज्ञभागहरणं कुर्वन्ति देवाः। यक्षाः, गन्धर्वाः, राक्षसाः, पिशाचाः, नागाः, दानवाः—एते सर्वे इन्द्रशक्तयः इति विज्ञायन्ते। देवेषु इन्द्राः गुरवः, नाथाः, राजानः, पितरः; एते उत्तमाः देवाः धर्मेण सर्वाणि भूतानि रक्षन्ति। एवं देवेषु इन्द्राणां लक्षणं संक्षेपेणोक्तम्; अधुना दिवि स्थितानां सप्तर्षीणां वृतान्तं कथयामि। गाधिजः, कौशिकः प्राज्ञः, तपस्वी विश्वामित्रः, भार्गवः जमदग्निः, ऊरुपुत्रः वीर्यवान्—बृहस्पतेः पुत्रः भरद्वाजः तपस्वी, औतथ्यः गौतमः विद्वान्, शरद्वान् धर्मनामा। स्वयंभुवः पूज्यः अत्रिः, ब्रह्मकः पञ्चमः, वसुमान् वसिष्ठपुत्रः षष्ठः, वत्सरः कश्यपः च सप्तमः; एते सप्त ऋषयः पुण्यश्लाघ्याः, वर्तमानमन्वन्तरे स्थिताः। इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्टः, शर्यतिः च; नारिष्यन्तः, नाभः, उद्दिष्टः; करुषः, पृथध्रः, वसुमान् नवमः; एते नव वैवस्वतमनु पुत्राः, सप्तमे मन्वन्तरे विश्रुताः। एवं द्वितीयं परिच्छेदं विस्तारतः क्रमशः कथितवान्; किं अधिकं वर्णनीयम्? एवं सुतस्य प्राज्ञस्य द्वितीयं परिच्छेदं श्रुत्वा, शौनकः तृतीयं परिच्छेदं पृष्टवान्। "द्वितीयं परिच्छेदं क्रमशः त्वया कीर्तितम्; अधुनाऽपि तृतीयं परिच्छेदं उपोद्वातसहितं विस्तारतः कथय।" इत्युक्त्वा, सुतः आन्तरिकसन्तोषेण प्रोवाच। "तृतीयं परिच्छेदं उपोद्वातसहितं सम्यक् विस्तारतः कथयिष्यामि; ब्राह्मणाः, सृष्ट्युत्पत्तिं शृणुत।" "वर्तमानस्य महात्मनः वैवस्वतमनु उत्पत्तिं विस्तारतः क्रमशः शृणुत। पूर्वं सप्तत्येकं चतुर्युगसमूहः गणितः, देवैः, ऋषिभिः, दानवैः सह। पितृभिः, गन्धर्वैः, यक्षैः, राक्षससमूहैः, भूतैः, मानवैः, पशुभिः, पक्षिभिः, स्थावरैः च सह। मनोः आरम्भात् भविष्यान्तं विस्तृतकथाभिः, वैवस्वतस्य सृष्टिं विवस्वतं नमस्कृत्य वक्ष्यामि। प्रथममन्वन्तरे, अतीतानां सृष्टयः, आरम्भाः; स्वयंभुवान्तराले सप्त महर्षयः पूर्वं स्थिताः; चाक्षुषमन्वन्तरे गतः, पुनः वैवस्वतस्य आगमने। महेश्वरस्य शापात् दक्षे, ऋषिषु, भृगौ, अन्येषु महातेजस्विषु, एते महात्मानः प्रकटिताः। पुनः सप्त ऋषयः जाताः, मनसः उत्पन्नाः, स्वयंभुवेन पुत्रत्वेन नियुक्ताः। तैः महात्मभिः, प्रजासृष्टिकर्तृभिः, यथाजन्म, यथापूर्वं, यथाक्रमं, सृष्टिः पुनः प्रवृत्ता। तेषां प्रजां शुद्धज्ञानकर्मसम्पन्नां, संक्षेपेण विस्तारतः, यथाक्रमं वर्णयिष्यामि। एतत् जगत् चराचरसम्पन्नं, तेषां वंशजैः पुनः पूरितम्, सृष्टिः ग्रहैः नक्षत्रैः शोभिता। तद्वचनं श्रुत्वा, ऋषयः संशयग्रस्ताः अभवन्; तदाऽपि संशयेन, स्थिरव्रताः सुतं, संशयपरिहारकं, विनयेन पप्रच्छुः। "कथं सप्त प्राचीनऋषयः, सप्त मनसः पुत्राः, पूर्वं सृष्टाः, पुत्रत्वेन गणिताः?" इति पृष्टवन्तः। तदा सुतः, पुराणविद्, शुभं वचनम् उवाच। "कथं सप्त सिद्धऋषयः, स्वयंभुवमन्वन्तरे स्थिताः, पुनः वैवस्वतमन्वन्तरे प्राप्ताः?" "भवस्य शापात्, तैः तदा तपः न प्राप्तम्; किं तु एकवारं पुनः जगति प्रकटिताः। तदा सर्वे महर्षयः जगति संवादं कृतवन्तः, त एव वरुणमहायज्ञे समवदन्। 'चाक्षुषमन्वन्तरे सर्वे वयम् पितृपुत्रत्वेन जन्म गृह्णीमः; ततोऽधिकं शुभं भविष्यति।' स्वयंभुवमन्वन्तरे, सप्तजनशापाय, पुनर्जन्म प्राप्ताः, मानवलोकात् दिवं गतवन्तः।" "देवस्य महायज्ञे, वारुणी रूपं धारयित्वा, ब्रह्मा, प्रजायै, शुद्धसारं अग्नौ आहुतवान्; तत्र ऋषयः प्रथमं जाताः—एषा द्वितीयसृष्टिः श्रूयते। भृगुः, अङ्गिराः, मरीचिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, वसिष्ठः—एते ब्रह्मणः पुत्राः। तत्र दीर्घयज्ञे, सर्वे देवाः, यज्ञाङ्गैः, देहवान् वषट्कारः, समागताः। तत्र सहस्राणि सामगीतिः, यजुःसूत्राणि, देहयुक्तानि, प्रकटितानि; ऋग्वेदः शब्दक्रमेण शोभितः।" एवं सुतः पुराणकथां श्रद्धया, क्रमशः, संशयपरिहाराय, ऋषिभ्यः उपदिष्टवान्।