वायुपुराणम्

राज्ञः क्षत्रियस्य ब्राह्मण्यं केन प्रकारेण लभ्यते? तपसा उत वा दानेन, इति भेदं ज्ञातुमिच्छामि—इत्युक्ते, स धर्मविद् अर्थपूर्णं वचनमुवाच। यः धर्मकामः अधर्मेण प्राप्तेन वित्तेन यज्ञं करोति, स धर्मफलम् न प्राप्नोति। एवं धर्मं निरूप्य, पापात्मा, हीनशीलः, लोकेषु केवलं प्रदर्शनार्थं ब्राह्मणेभ्यः दानं ददाति। स च, धनलोभात्, काममोहसंयुक्तः, तीव्रं जपं कृत्वा, अन्ते शुद्ध्यर्थं दानं ददाति। तथाऽपि, यः धर्मे स्थितः, क्रूरः, दुष्टः च स्यात्, तस्य दत्तं दानं निष्फलं भवति। मोहात् उपार्जितं धनं, अशुद्धकर्मणा यः यजति वा ददाति, तस्य पापिनः दानं न स्थायि भवति। यस्तु धर्मेण प्राप्तं धनं तीर्थेषु, निःस्वार्थं, सम्यक् यजति ददाति च, स दानफलम् आप्नोति, तस्य दानं सुखदं भवति; दानेन भोगान् लभते, सत्येन स्वर्गं गच्छति। तपसा सम्यगाचरितेन लोकान् धारयति; तत्र स्थितः, स तेजस्वी अनन्तत्वं प्राप्नोति। यज्ञः दानात् श्रेष्ठः, तपः यज्ञात् श्रेष्ठम्, त्यागः तपसः श्रेष्ठः, ज्ञानं च त्यागात् श्रेष्ठमिति पण्डितैः उक्तम्। द्विजेषु अपि क्षत्रियकुले जाताः सिद्धतपस्विनः श्रूयन्ते—विश्वामित्रराजा, मान्धातृ, संकृति, कपिः; पुरुकुत्स, सत्यव्रत, ऋथु, आर्ष्टिषेण, अमीड्ह, भाग, अन्योन्य—एते कपिसन्ततयः; कक्षीवत्, शिजय, रथीतर, रुंड, विष्णुवृद्ध, अन्ये च महारथाः। एते राजर्षयः क्षत्रियजाः, तपसा ऋषिसमाः अभवन्; सर्वे एते राजर्षयः महतीं सिद्धिं प्राप्नुवन्। अथायोः महात्मनः वंशं प्रवक्ष्यामि। उत्तरार्धे— सूत उवाच—सोमस्य पिता आसीत् भगवतः अत्रिः ऋषिः, वैविप्रजः, यः स्वतेजसा सर्वान् लोकान् बिभ्रत्। स शुभकर्मा, मनसा वाचा कर्मणा च केवलं कल्याणानि कुर्वन्, उद्यतबाहुः, काष्ठशिलावत्, महान् तेजस्वी स्थितः। स प्राचीनकाले महत्तपः अतीव दुस्तरं तपः कृतवान्; तद् अस्माभिः श्रुतं—त्रिसहस्राणि दिव्यानि वर्षाणि तेन तपः कृतम्। स तत्र स्थित्वा, वीर्यं ऊर्ध्वगं कृत्वा, अचलं, अकामः, सोमो द्विजश्रेष्ठः तस्मात् अजायत। तस्मात् विशुद्धात्मनः सोमः ऊर्ध्वं समुत्पन्नः; तस्य नेत्राभ्यां सोमः प्रवहन्, दश दिशः प्रकाशयन्। तदा विधिना दश देव्योऽपि तं गर्भं जगृहुः, किं तु तं धारयितुं न शेकुः। स ह स्म तद् तेजस्वी गर्भः, देवीनां दिशां च, सहसा निर्गत्य, जगत् सोमवत् प्रकाशयन्, सर्वभूतपोषकः अभवत्। ताः स्त्रियः तं गर्भं धारयितुं अशक्ताः सन्, तासां साहाय्येन सोमः भूमौ पतितः। सोमं पतन्तं दृष्ट्वा, लोकपितामहः ब्रह्मा, लोकहितकामः, तं रथे स्थापयामास। स रथः देवमयः, धर्मार्थसाधकः, सत्यनिष्ठः, सहस्रश्वेताश्वयुक्तः इति श्रूयते। स पतिते, ब्रह्मणः सप्तमानसपुत्राः देवाः सोमसुतं अत्रिं स्तुत्वा, ऋग्यजुःसामाथर्ववेदैः, अङ्गिराः भ्रगुपुत्रः च बहुभिः स्तोत्रैः स्तुतिं कृतवन्तः। तदा सोमः स्तूयमानः, तस्य तेजः वर्धमानम्, त्रैलोक्यं सर्वतः पोषयामास। स तेन मुख्येन रथेन, सप्तत्रिंशत् पृथिव्याः प्रदक्षिणं कृत्वा, समुद्रपर्यन्तं जगाम। तस्य तेजः यद् यद् भूमौ पतितम्, तस्मात् ओषधयः उत्पन्नाः, तस्यैव तेजसा दीप्ताः। ताभ्यः ओषधीभ्यः अयं लोकः चतुष्प्रकाराणि भूतानि च पोष्यन्ते; सोमः हि विश्वस्य पोषकः। स महात्मा, तपसा, स्तुत्या, कर्मभिश्च तेजः प्राप्य, दशदशसहस्राणि वर्षाणि तपः अकरोत्। ताः सुवर्णवर्णाः देव्यो ये स्वशक्त्या जगत् धारयन्ति, तासु सर्वव्यापी सोमः स्वकर्मणा प्रसिद्धः अभवत्। ततः ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, तस्मै बीजवनस्पतिजलद्विजश्रेष्ठेषु राज्यं दत्तवान्। स एवम् अभिषिक्तः, राजा राज्ञां, तेजस्विनां श्रेष्ठः, स्वभावतः लोकान् पोषयामास। दक्षस्य सप्तविंशतिः कन्याः, दीर्घव्रतानां कीर्त्या युक्ताः, ताः प्रचेतसः दक्षेन सोमाय दत्ताः; ताः नक्षत्राणि संज्ञकाः। स सुमहत् साम्राज्यं प्राप्य, सोमः सोमवतीनां स्वामी, राजसूयमकं कृतवान्, सहस्रशतम् दानानि दत्तवान्। तत्र हिरण्यगर्भः उद्गाता, ब्रह्मा ब्रह्मपदं प्राप्तवान्, श्रीमन् हरिः नारायणः सदस्यः, सनत्कुमारमुख्यैः ब्रह्मर्षिभिः परिवृतः। तत्र सोमः दक्षिणां दत्तवान्, या त्रयो लोकाः इति श्रूयते, तान् ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठेभ्यः, सभ्येभ्यश्च दत्तवान्। सिनी, कुहू, वपुः, पुष्टि, प्रभा, वसु, कीर्ति, धृति, लक्ष्मी—एता नव देव्योऽपि तं उपतस्थुः। एवं सोमस्य महिमा, अत्रेः तपस्य प्रभावश्च, धर्मदानतपसां च महत्त्वं, ऋषयः श्रावयन्ति।