वायुपुराणम्

विश्वामित्रस्य पुत्रः शुनःशेपः ऋषिः अभवत्। सः हरीश्चन्द्रस्य यज्ञे पशुत्वेन नियोजितः आसीत्। देवैः दत्तः सः देवरतः इति प्रसिद्धः अभवत्। विश्वामित्रस्य पुत्रेषु शुनःशेपः ज्येष्ठः मन्यते, मधुच्छन्दः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः च अपि तस्य पुत्राः नाम्ना कीर्त्यन्ते। कच्छपः पुराणः च अपि विश्वामित्रस्य पुत्रौ, तयोः वंशात् महात्मनः कौशिकानां बहवः वंशाः उत्पन्नाः। तेषु पार्थिवाः, देवरताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लनाः, तारकाः, यमेन मुक्ताः च गण्यन्ते। लोहन्याः, रेनवाः, करिशवाः, बभ्रवाः, पाणिनाः, ध्यानजपपरायणाः च स्मृताः। शालवत्याः हिरण्याक्षाः, स्यंकृताः, गालवाः, देवलाः, यमदूताः, शालंकायनाः, बाष्कलाः च अभवत्। ददातिः, बदराः, अन्ये च विश्वामित्रस्य बुद्धिमतः वंशजाः, अन्ये ऋषिभ्यः उत्पन्नाः शौषिकाः अभवत्। कौशिकाः, ओश्रुमाः, सैदवयानाः च सर्वे पुण्यात्मनः कौशिकस्य वंशजाः। दृष्टद्वत्याः पुत्रः, विश्वामित्रात् अष्टकः, अष्टकस्य पुत्रः यः जाह्नु-वंशीयः इति कथ्यते। तदा ऋषयः पप्रच्छुः—कस्य लक्षणेन, कस्य धर्मेण, कस्य तपसा वा विद्यया वा, विश्वामित्रादयः राजानः ब्राह्मण्यं प्राप्ताः? कस्य उपायेन, कस्य वंशेन क्षत्रियाः ब्राह्मण्यं प्राप्ताः? तपसा वा दानेन वा भेदः इति ज्ञातुम् इच्छामि। एवं पृष्टः सः अर्थपूर्णं वचनं उवाच—यः धर्मकामः अधर्मार्जितधनैः यज्ञं करोति, सः धर्मफलम् न प्राप्नोति। एवं धर्मं व्याख्याय, पापात्मा अधमः लोकेषु प्रदर्शनार्थं ब्राह्मणेभ्यः दानं ददाति। तीव्रं जपं कृत्वा, धनलोभेन प्रेरितः, रागमोहवशात्, अन्ते शुद्ध्यर्थं दानं ददाति। तस्य धर्मनिष्ठस्य क्रूरस्य दुष्टस्य दानानि निष्फलानि भवन्ति। मोहजनितं धनं लब्ध्वा, अशुद्धकर्मणा यज्ञदानं कृत्वा, तस्य पापस्य दानं न स्थिरम्। यः तु धर्मार्जितं धनं तीर्थेषु कामरहितः यज्ञदानं करोति, सः दानफलम् प्राप्नोति, तद् दानं सुखदं भवति; दानेन भोगान् लभते, सत्येन स्वर्गं गच्छति। यथावत् तपसा लोकान् धारयति, स्थित्वा सः तेजस्वी अनन्तत्वं प्राप्नोति। यज्ञः दानात् श्रेष्ठः, तपः यज्ञात् श्रेष्ठम्, त्यागः तपसः श्रेष्ठः, ज्ञानं त्यागात् श्रेष्ठम् इति विप्रैः कथ्यते। द्विजातिषु क्षत्रियवंशजाः सिद्धयोगिनः श्रूयन्ते—राजा विश्वामित्रः, मान्धातृ, संकृति, कपी। पुरुकुत्सः, सत्यव्रतः, ऋथुः, आर्ष्टिषेणः, अमीडः, भागः, अन्योन्यः, सर्वे कपीवंशजाः। कक्षीवत्, शिजयः, अन्ये महारथाः; रथीतरः, रुन्दः, विष्णुवृद्धः, अन्ये राजानः। एते क्षत्रियजाताः राजर्षयः तपसा ऋषिसमाः अभवन्; सर्वे राजर्षयः महत् सिद्धिं प्राप्ताः। अधुना आयोः महात्मनः वंशं वर्णयिष्यामि। उत्तरार्धः— सूतः उवाच—सोमस्य पिता वैविप्रजः महर्षिः अत्रिः आसीत्, यः स्वतेजसा सर्वान् लोकान् धारयामास। सः कर्मणा, मनसा, वाचा केवलं शुभानि कार्याणि कृत्वा, उत्तानहस्तः काष्ठवद् अश्मवत् स्थितः, महातेजस्वी अभवत्। सः प्राचीनकाले महत् तपः अतिदुष्करं कृतवान्, त्रीणि सहस्राणि दिव्यवर्षाणि तस्य तपस्याः श्रूयन्ते। सः तत्र स्थितः, वीर्यं ऊर्ध्वं कृत्वा, अचलः, किञ्चित् न इच्छन्, तस्मात् द्विजातिः सोमः जातः। तस्य विशुद्धात्मनः सोमः ऊर्ध्वम् अभवत्; तस्य नेत्राभ्यः सोमः निर्गतः, दश दिशः प्रकाशयामास। तदा विधानतः दश देव्यो युगपत् तं गर्भं धृतवत्यः, किन्तु तं धारयितुं न शेकुः। सहसा तद् तेजस्वी गर्भः, पूर्णः दीप्त्या, ताभ्यः देव्योः दिशः च निर्गतः, लोकान् च सोमवत् प्रकाशयामास, सर्वभूतपोषकः च अभवत्। यदा ताः स्त्रियः तं गर्भं धारयितुं न शेकुः, तदा तासां साहाय्येन चन्द्रः भूमौ पतितः। सोमं पतन्तं दृष्ट्वा, ब्रह्मा लोकपितामहः, लोकहितकामः, तं रथे स्थापयामास। स रथः देवैः निर्मितः, धर्मार्थकामः, सत्यनिष्ठः, सहस्रश्वेताश्वयुक्तः इति श्रूयते। सः पतितः, तदा देवाः—ब्रह्मणः सप्त प्रसिद्धा मनसः जाताः पुत्राः—अत्रिपुत्रं परमात्मानं स्तुतवन्तः। तत्र अङ्गिराः, भृगुपुत्रः च, ऋग्यजुः अथर्ववेदैः बहुभिः स्तोत्रैः स्तुतिं कृतवन्तः। तदा सोमः दीप्तिमान् स्तूयमानः, तस्य तेजः वर्धमानम्, त्रिलोकान् सर्वतः पोषयामास। सः मुख्यरथेन त्रिः सप्तवारं पृथिवीं विशालं प्रदक्षिणं कृत्वा, समुद्रपर्यन्तं अगच्छत्। यत् तस्य तेजः भूमौ प्राप्तम्, तस्मात् ओषधयः उत्पन्नाः, तस्य शक्त्या दीप्तिमन्तः अभवन्।