वायुपुराणम्

सौम्ये त्वयि न मम पुत्रपौत्रयोर्भेदः, यथा त्वया उक्तं तथा भविष्यति, हे मृदुवदने इति प्रतिज्ञाय सती सत्यवती तपोनिष्ठं स्वात्मसंयमिनं शान्तस्वभावं भार्गवं जमदग्निं समुत्पादयामास। प्राचीनकाले तु भृगुवंशयोः, तिक्ष्णस्य च वैष्णवस्य च चरुविनिमयात्, जमदग्निर्वैष्णवाग्नौ जातः। कुशिकस्य पुत्रो गाधिः विश्रामित्रं पुत्ररूपेण प्राप्य ब्राह्मर्षिभिः सहितः विप्रैः परिवृतः प्रस्थितवान्। सा धर्मनिष्ठा सत्यवती सत्यव्रतानुगामिनी कौशिकीति प्रसिद्धा बभूव, ततोऽयं महानदीप्रवाहः प्रवृत्तः। सा कौशिकी ख्यातिमती दीप्तिमती च सर्वत्र प्रसृता बभूव; इक्ष्वाकुवंशे सुवेणुनामा राजा बभूव। तस्य सौभाग्यवती कन्या रेणुका, या कमलीति चाप्यभिहिता, सा कमली तपोनिष्ठा स्थिरव्रता ऋचीकात् जमदग्निं महातेजसं समजनि। स च सर्वविद्याविदां श्रेष्ठः धनुर्वेदविदां चेश्वरः रामो नाम क्षत्रियान्तकः अग्निसमदीप्तिमान् बभूव। एवं और्वस्य पुत्रात् ऋचीकात् सत्यवत्याश्च धर्मेण महात्मा जमदग्निः जातः, स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः; शुनःश्षेपः मध्यपुत्रः, शुनःपुच्छः कनिष्ठः। विश्रुतात्मा विश्रथः विश्रामित्रो भ्रुगुणा कौशिकवर्धनः अभवत्। विश्रामित्रस्य पुत्रः शुनःश्षेपः ऋषिः, स हरीश्चन्द्रस्य यज्ञे पशुरूपेण नियुक्तः; देवैः दत्तत्वात् स देवरत इत्युच्यते। विश्रामित्रस्य पुत्रेषु शुनःश्षेप एव ज्येष्ठः, मधुच्छन्दः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः च स्मृताः। कच्छपः, पुराणः च विश्रामित्रस्यैव पुत्रौ; तयोः कौशिकानां महात्मनाम् अनेकाः शाखाः प्रवृत्ताः। तेषु पार्थिवाः, देवरताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लनाः, तारकाः, यममुक्ताः च सन्ति। लोहन्याः, रेणवाः, करिषवाः च कीर्त्यन्ते; बाभ्रवाः, पाणिनाः, ध्यानपाठनिष्ठाश्च। शालवत्याः हिरण्याक्षाः, श्यांकृताः, गालवाः, देवलाः, यमदूताः, शालंकायनाः, बाष्कलाः च उत्पन्नाः। ददातयः, बादराः, अन्ये च विश्रामित्रसुताः; अन्ये मुनिसंभवाः शौषिकाः इति प्रसिद्धाः। कौशिकाः, ओश्रुमाः, सैदवायनाश्च, सर्वे कौशिकस्य धर्मात्मनः वंशजाः। दृशद्वत्याः पुत्रः, तथा विश्रामित्रात् अष्टकः, अष्टकस्य पुत्रश्च जह्नुर्वंश्यः स्मृतः। ऋषयः ऊचुः—कस्य लक्षणेन, केन धर्मेण, केन तपसा वा विद्यया वा, इमे राजानः यथा विश्रामित्रः ब्राह्मण्यं प्राप्ताः? केन प्रकारेण, केन वंशेन वा क्षत्रिया ब्राह्मण्यं प्राप्तवन्तः? तपसा उत दानात्, इति भेदमवेतुमिच्छामः। एवं पृष्टः स उवाच—यो धर्मकामः अन्यायेन लब्धवित्तेन यज्ञं करोति, स धर्मफलमवाप्नोति न। एष धर्मः निरूप्यते—पापात्मा अधमचरितः जनसमक्षं ब्राह्मणेभ्यो दानं ददाति केवलं प्रदर्शनाय। अधिगतवित्तलोभेन, काममोहसंयुक्तः, तीव्रं जपं कृत्वा, अन्ते शुद्ध्यर्थं ददाति। एवं धर्मनिष्ठः अपि यः क्रूरः पापात्मा, तस्य दत्तं निष्फलमेव भवति। मोहात् उपार्जितवित्तेन यः ददाति यजते वा, तस्य दानं न स्थायि। यः तु धर्मेण उपार्जितवित्तं तीर्थेषु निरपेक्षः यजते ददाति च, स दानफलमवाप्नोति, तस्य दानं सुखप्रदम्; दानात् भोगान्, सत्यात् स्वर्गं लभते। सदृशेन तपसा लोकान् धारयति, स्थित्वा च स तेजस्वी अनन्तत्वं प्राप्नोति। यज्ञात् दानं श्रेष्ठम्, तपसः श्रेष्ठं यज्ञः, त्यागात् तपः श्रेष्ठं, ज्ञानं त्यागात् श्रेष्ठमिति विद्वांसः वदन्ति। द्विजातिषु राजवंशोद्भवाः सिद्धतपसो दृश्यन्ते—राजा विश्रामित्रः, मान्धातृ, संकृति, कपिश्च। पुरुकुत्सः, सत्यव्रतः, ऋथुः, आर्ष्टिषेणः, अमीडः, भागः, अन्योन्यः च कपिवंश्यः। कक्षीवत्, शिजयः, अन्ये रथीन्द्राः; रथीतरः, रुन्दः, विष्णुवृद्धः, अन्ये च राजानः। एते राजर्षयः क्षत्रियाः तपसा ऋषिसमाः अभवन्, सर्वे राजर्षयः महतीं सिद्धिं प्राप्तवन्तः। अधुना आयोर्महानात्मनः वंशं प्रवक्ष्यामि। उत्तरार्धे— सूत उवाच—सोमस्य पिता वैविप्रजन्मा भगवाञ्छ्रीमानत्रिर्मुनिः, स स्वतेजसा सर्वान् लोकान् बिभ्रद् अभवत्। स शुभकर्मणा कायेन, मनसा, वाचा च स्थितः, उर्ध्वबाहुः स्थाणुवन्निर्मेषः, महान् तेजस्वी इव। स प्राचीनकाले महत्तपः किञ्चिदकृत्वा, त्रीणि सहस्राणि दिव्यानि वर्षाणि स्थितवान् इति श्रूयते। स तत्र स्थित्वा, बीजं उर्ध्वं कृत्वा, अचलं कामरहितं, स सोमो द्विजोत्तमः तस्मात् जातः। तस्मात् विशुद्धात्मनः सोमः उर्ध्वं समुत्पन्नः; तस्य नेत्राभ्यां सोमः प्रवाहितः, दश दिशः प्रकाशयन्।