वायुपुराणम्

दैवीया युक्त्या सत्यमती मातृचर्वं स्वकन्यायै ददाति, तस्याः कन्या तन्मातृचर्वं अज्ञानतः उपयोजयति। ततः सत्यमती गर्भं धारयति, यस्याः गर्भः तेजस्वी च भीषणः च भविष्यति, क्षत्रियान्तकः पुत्रः सञ्जायते। ऋचीकः योगबलात् तद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा, सुन्दरीं पत्नीं सत्यमतीं सम्बोधयति—"सुमध्ये, तव मातृचर्वस्य परस्परविनिमयात् तव पुत्रः क्रूरकर्मा भीषणस्वभावः भविष्यति। तव माता तपोबलसम्पन्नं पुत्रं जनयिष्यति, यतः अहं सर्वं तपः तस्मै समर्पितवान्।" एवं पतिना उक्ता सत्यमती तं शमयितुं यतते—"मम पुत्रः न तथा भवतु, ब्राह्मणातिरिक्तः अन्यः तथा भवतु," इति। ऋषिः प्रत्यवदत्—"सुमध्ये, न मम अभिप्रायः, न तव; पितृमातृकृत्ययोः फलात् तव पुत्रः क्रूरकर्मा भविष्यति।" पुनः सत्यमती वदति—"मुनिवर, इच्छसि चेत्, लोकानपि सृजितुं शक्नोषि, पुत्रं किम् न?" "भगवन्, शान्तः धर्मिष्ठः पुत्रः मे भवतु, इच्छसि चेत्।" ऋचीकः ब्राह्मणश्रेष्ठः प्रत्यवदत्—"मम पक्षे एतद् परिवर्तनं न शक्यं; तथापि तपोबलात् तव अभिलषितं वरं ददामि।" "सुन्दरी, पुत्रपौत्रयोः मम भेदः नास्ति; यथा त्वया उक्तं, तथा भविष्यति।" ततः सत्यमती तपोनिष्ठं आत्मवश्यम् शान्तस्वभावं भार्गवं जमदग्निं प्रसूतवती। पूर्वं भार्गववंशे क्रूरवैष्णवचर्वविनिमयात् जमदग्निः वैष्णवाग्नेः उत्पन्नः। कुशिकपुत्रः गाधिः विश्वामित्रं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्, ब्रह्मर्षिभिः सह ब्राह्मणैः परिवृतः प्रस्थितवान्। सत्यवती धर्मनिष्ठा सत्यव्रता कौशिकीति कीर्तिता, तस्मात् महती नदी आरभ्यते। कौशिकी नदी सुप्रसिद्धा, इक्ष्वाकुवंशे सुवेणु नाम राजा आसीत्। तस्य शुभा कन्या रेणुका, या कमलीति प्रसिद्धा; कमल्यार्ध तपोनिष्ठा ऋचीकात् जमदग्निः उत्पन्नः, यः अत्युत्तमबलः। सर्वविद्याविदां श्रेष्ठः धनुर्वेदविद् रामः क्षत्रियविनाशकः अग्निवत् दीप्तिमान् आसीत्। एवं और्वपुत्र ऋचीकात् सत्यमत्यां धर्मतः महात्मा जमदग्निः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः जातः; शुनःशेपः मध्यः, शुनःस्पुच्छः कनिष्ठः पुत्रः। विश्वामित्रः धर्मात्मा विश्वरथः भार्गवकृपया कौशिकवंशवर्धकः जातः। विश्वामित्रस्य पुत्रः शुनःशेपः, यः हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे पशुरूपेण नियोजितः; देवैः दत्तः सः देवरत इति प्रसिद्धः। विश्वामित्रस्य पुत्रेषु शुनःशेपः ज्येष्ठः, मधुच्छन्दः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः च। कच्छपः, पुराणः च विश्वामित्रस्य पुत्रौ; ताभ्यां महात्मनां कौशिकानां विविधा वंशाः अभवत्। पार्थिवाः, देवरताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लनाः, तारकाः, यममुक्ताः च। लोहिन्याः, रेणवाः, करिशवाः, बभ्रवाः, पाणिनाः, ध्यानजपपरायणाः च। शालवत्याः हिरण्याक्षाः, स्यंक्रिताः, गालवाः, देवलाः, यमदूताः, शालंकायनाः, बाष्कलाः। ददातिः, बादराः, अन्ये च विश्वामित्रपुत्राः; अन्ये ऋषिभ्यः जाताः शौषिकाः प्रसिद्धाः। कौशिकाः, ओश्रुमाः, सैदवायनाः; सर्वे कौशिकमुनिवंशजाः। दृष्ट्वत्याः पुत्रः, विश्वामित्रात् अष्टकः, अष्टकपुत्रः जाह्नुवंशीयः। ऋषयः पप्रच्छुः—"कस्य गुणेन, धर्मेण, तपसा, विद्यया वा विश्वामित्रादयः क्षत्रियाः ब्राह्मण्यं प्राप्तवन्तः? कस्य उपायेन वा वंशेन वा क्षत्रियाः ब्राह्मण्यं प्राप्तवन्तः? तपसा वा दानेन वा भेदः इच्छामि ज्ञातुम्।" एवं पृष्टः सः अर्थपूर्णं वाक्यं अवदत्—"यः धर्मकामः अन्यायेन प्राप्तधनैः यज्ञं करोति, सः धर्मफलम् न प्राप्नोति।" एतद् धर्मं व्याख्याय, पापात्मा अधमस्वभावः जनसमक्षे ब्राह्मणाय दानं यशोर्थं ददाति। तीव्रजपं कृत्वा, लोभात् धनलुब्धः, रागमोहयुक्तः, अन्ते शुद्ध्यर्थं दानं ददाति। धर्मपरः अपि क्रूरदुष्टः यः दानं ददाति, तस्य दानं निष्फलम् भवति। एवं मोहात् धनं लब्ध्वा, अशुद्धकर्मणा यज्ञदानं कृत्वा, दुष्टस्य दानं न स्थिरं भवति। यः धर्मतः प्राप्तधनं तीर्थे निष्कामः ददाति, यज्ञं दानं च कुर्यात्—सः दानफलम् प्राप्नोति, तद् दानं सुखदं भवति; दानेन भोगान् प्राप्नोति, सत्येन स्वर्गं गच्छति। शुद्धतपसा लोकान् धारयति; आत्मन्यवस्थितः तेजस्वी अनन्तत्वं लोकानां मध्ये प्राप्नोति। यज्ञः दानात् श्रेष्ठः, तपः यज्ञात् श्रेष्ठम्, संन्यासः तपसः श्रेष्ठः, ज्ञानं संन्यासात् श्रेष्ठं इति विद्वद्भिः कथ्यते।