सहस्राक्षः पुरन्दरः, शाश्वतः स्वयम्, गाधिं द्रष्ट्वा घोरं तपः कुर्वन्तं, पुत्रप्रदानाय समर्थः अभवत्। ततः पुरन्दरः स्वयमेव गाधिं स्वपुत्रं कर्तुम् नियोजयामास; एवं पकाशासनस्य पुत्रः कौशिकः गाधिः अभवत्। गाधेः पत्नी पौरुकुत्सवंशजा आसीत्, तस्यां गाधिः अभवत्; पूर्वं तु शुभा कन्या सत्यमती नाम्ना जाताऽभवत्। गाधिः तां ऋचिकाय काव्यपुत्राय दत्त्वा। तस्यां भृगुवंशीयः ऋचिकः स्वपत्न्यां पुत्रं उत्पादितवान्; पुत्रार्थं च गाधये हविः संकल्पितवान्। ततः सुदृढी ऋचिकः भृगुवंशीयः तां आह्वय्य अभ्युवादत्—"एतद् हविः त्वया च तव मातृभिः उपयोज्यम्, शुभे।" तस्यां तेजस्वीः पुत्रः क्शत्रियश्रेष्ठः, यः क्शत्रियैः युद्धे न विजेतुं शक्यः, क्शत्रियवीरनाशकः, जायेत। "शुभे, त्वमपि तपस्वी, शान्तात्मा, ब्राह्मणश्रेष्ठः पुत्रं एतस्मात् चारोः लप्स्यसे," इति। एवं स्वपत्न्ये उक्त्वा ऋचिकः भृगुवंशीयः तपस्याय युक्तः वनं प्रविष्टः। ततः गाधिः स्वपत्नीसमेतः तीर्थयात्रायाम् उपलक्ष्य ऋचिकाश्रमं गत्वा पुत्रीं द्रष्टुम् इच्छन्। सत्यमती पतिसंयुक्ता सदा, ऋषेः द्वे चारू हर्षेण गृहत्वा मातरं निवेदयामास। दैवयोगेन मातुः चारुः तस्यै दत्तः; अज्ञातया कन्या मातुः चारुः उपयोजयामास। ततः सत्यमती तेजस्विनं भीषणं पुत्रं गर्भे धारयामास, यः क्शत्रियविनाशाय नियुक्तः। ऋचिकः योगेन तद् ज्ञात्वा, स्वपत्नीं सुन्दरीं संबोधितवान्—"मृदु, मातुः चारुव्यत्ययेन तव पुत्रः क्रूरकर्मा भीषणः भविष्यति। तव माता तपोबलसम्पन्नं पुत्रं जनयिष्यति; सर्वं तपः तस्यै समर्पितवान्।" एवं पतिना उक्ता सत्यमती तं शमयितुं याचितवती—"मम पुत्रः एवं न भवतु; अन्यः, ब्राह्मणवर्गात् न, एवं भवतु," इत्युक्त्वा। ऋषिः प्रत्युवाच—"मृदु, न मम न तव एषा इच्छा; पितृमातृकृत्येन तव पुत्रः भीषणकर्मा भविष्यति।" पुनः सत्यमती उक्ता—"ऋषे, इच्छसि चेत्, लोकानपि सृजितुं शक्नोषि—किं पुत्रं न?" "स्वामिन्, शान्तः, धर्मिष्ठः पुत्रः मम भवेत्; एवं यदि इच्छसि, दत्तव्यः।" ऋषिः—"ब्राह्मणश्रेष्ठे, तव विषये मम परिवर्तनं न शक्यं; तथापि तपोबलात् वरं दत्तवान्।" "सुन्दरी, पुत्रपौत्रयोः मम भेदः नास्ति; यथा वदसि, तथा भविष्यति, मृदु।" ततः सत्यमती तपोनिष्ठं, शमशीलं, शांतात्मानं भर्गवजमदग्निं प्रसूतवती। पूर्वं भृगुवंशयोः चारुव्यत्ययात्—भीषणस्य च वैष्णवस्य—जमदग्निः वैष्णवाग्नौ जातः। कौशिकपुत्रः गाधिः विश्वामित्रं पुत्ररूपेण लब्ध्वा, ब्रह्मर्षिसहितः, ब्राह्मणैः परिवृतः प्रस्थितवान्। सत्यमती धर्मनिष्ठा सत्यव्रता कौशिकी नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्; एवं महानदी कौशिकी आरभ्यते। प्रसिद्धा कौशिकी नदी विस्तीर्णा अभवत्; इक्ष्वाकुवंशे सुवेणु नाम राजा आसीत्। तस्य कन्या रेनुका, कमलीति प्रसिद्धा, महाभागा अभवत्; कमल्यां तपोनिष्ठायां दृढव्रतायां ऋचिकः जमदग्निं, भीषणबलसम्पन्नं, उत्पादितवान्। स सर्वविद्याविदां श्रेष्ठः, धनुर्वेदविदां अधिपः, रामः क्शत्रियविनाशकः, अग्निवत् दीप्तः अभवत्। एवं और्वपुत्रात् ऋचिकात् सत्यमत्यां महात्मा जमदग्निः धर्मतः जातः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः; शुनःशेपः मध्यः, शुनःस्पुच्छः कनिष्ठः। विश्वामित्रः धर्मात्मा विश्वरथः, भृगुगुणेन कौशिकवंशवर्धकः अभवत्। विश्वामित्रस्य पुत्रः ऋषिः शुनःशेपः, हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे पशुरूपेण नियुक्तः; देवैः दत्तः स देवरत इति प्रसिद्धः। विश्वामित्रपुत्रेषु शुनःशेपः ज्येष्ठः; मधुच्छन्दः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः च कीर्तिताः। कच्छपः, पुराणः च विश्वामित्रपुत्रौ; तयोः महात्मनः कौशिकानां अनेकाः वंशाः अभवत्। तेषु पार्थिवाः, देवरताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लनाः, तारकाः, यममुक्ताः च। लोहिन्याः, रेनवाः, करिशवाः, बभ्रवाः, पाणिनाः, ध्यानजपपरायणाः च स्मृताः। शलवत्याः हिरण्याक्षाः, स्यान्कृताः, गालवाः; देवलाः, यमदूताः, शलंकायनाः, बाष्कलाः च। ददातिः, बादराः, अन्ये च विश्वामित्रवंशजा विद्वांसः; अन्ये मुनिजाताः शौषिकाः प्रसिद्धाः। कौशिकाः, ओश्रुमाः, सैदवायनाः च; सर्वे कौशिकमुनिप्रसूताः धर्मिष्ठाः। दृशद्वत्याः पुत्रः, तथा विश्वामित्रात् अष्टकः; अष्टकपुत्रः यः जाह्नुवंशीयः कथ्यते। ऋषयः पप्रच्छुः—"कस्मिन्न् गुणे, धर्मे, तपसि, विद्यायां वा, राजानः विश्वामित्रादयः ब्राह्मण्यं प्राप्तवन्तः?