वायुपुराणम्

सहोत्रात् केशिकायां जातः जह्नुर्नाम महानृषिः। स पुनः स्वगृहं प्रतिनिवृत्य गङ्गायाः यज्ञकर्मसु प्रवृत्तः। भविष्यस्य प्रयोजनस्य प्रादुर्भावेन सा गङ्गा तं देशं प्लावयामास। यदा गङ्गया स यज्ञवाटोऽखिलः प्लावितः, तदा सहोत्रस्य पुत्रः वरदः कोपसमाविष्टः रक्तलोचनः गङ्गामिदं वचनमुवाच— “त्वं तव गर्वस्य फलं साक्षात् प्राप्नुहि, हे गङ्गे!” इत्युक्त्वा “एतत्सर्वं तव निष्फलं जातम्, अहं तव जलं पिबामि” इति चोक्तवान्। ततः राजर्षिणा गङ्गा पीता इति दृष्ट्वा, महान् पुण्यश्च ऋषयः जह्नुम् एव तां जाह्नवीं तस्य पुत्रीत्वेन समर्पयामासुः। जह्नुना च युवनाश्वस्य पौत्री कावेरी भार्या रूपेण स्वीकृता। युवनाश्वस्य शापात् गङ्गा एवं जाताऽभवत्; कावेरी च सर्वनदीषु श्रेष्ठा जह्नोः निष्पापभार्या बभूव। कावेरीसम्भवात् जह्नुना सुहोत्रो नाम प्रियः पुण्यश्च पुत्रः जातः, तस्मात् अजकः अभवत्। अजकस्य पुत्रः बलकाश्वः ख्यातः कीर्तिमान् च, तस्य पुत्रः गायः धर्मात्मा कुशस्य पुत्र इति प्रसिद्धः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तरयस्, वसवः—सर्वे वेदतेजसा युक्ताः। कुशस्तम्भः नाम श्रेष्ठराजा पुत्रकाम्यया घोरं तपः कृतवान्। सहस्रवर्षे पूर्णे शतक्रतुम् अपश्यत्। तं घोरतपसि स्थितं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः स्वयमेव तस्मै पुत्रदाने समर्थोऽभवत्। तेनैव पुरन्दरः सुतत्वं नियुज्य गाधिः कौशिक इति ख्यातः पाकशासनस्य पुत्रः अभवत्। गाधेः भार्या पौरुकुत्सवंशजा बभूव; तस्यां गाधिः जातः। पूर्वं तस्यां सती सती सतीवती नाम कन्या पुण्यश्लोका जाताऽभूत्। तां स भगवान् गाधिः काव्यपुत्राय ऋचिकाय ऋषये ददौ। तस्यां भृगुवंशजः पतिः ऋचिकः पुत्रं जनयामास; पुत्रार्थं च गाधये हविर्जग्ध्वा यज्ञचरुं चकार। ततः सुदृढतपो भृगुपुत्रः ऋचिकः तां समाहूय उवाच— “एषः चरुः त्वया च तव मातृभिः उपयोक्तव्यः, शुभे!” इति। तस्यां तेजस्वी पुत्रो जातो भविष्यति—श्रेष्ठः क्षत्रियो, युद्धे अक्षत्रियविजितः, क्षत्रियवीरनाशकः। “शुभे! त्वमपि पुत्रं प्राप्स्यसि—धृतिमन्तं, तपोधनं, शान्तस्वभावं, श्रेष्ठं ब्राह्मणम्; स एतेन चरुणा जातः भविष्यति” इति चोक्तवान्। एवं पत्नीं संबोध्य ऋचिकः भृगुनन्दनः तपःपरायणः वनं प्रविवेश। ततः गाधिः भार्यया सह ऋचिकाश्रमं तीर्थयात्रानिमित्तं कन्यादर्शनाय जगाम। सत्यवती पतिसंनिधानेन सदा प्रवृत्ता, तौ मुनिचरू प्रहृष्टा गृह्य मातरं निवेदयामास। दैवयोगेन सा माता स्वचरुं कन्यायै ददौ; अज्ञात्वा कन्या मातुः चरुं जग्ध्वा। ततः सत्यवत्यां तेजस्वी भीषणश्च पुत्रः जातः, यो क्षत्रियान्तकः भविष्यति। तद्विज्ञाय योगेन ऋचिकः श्रेष्ठब्राह्मणः भर्ता पत्नीं समभाषत— “मातुः चरुपरिवर्तनात्, त्वयि जातः पुत्रः क्रूरकर्मा, अतीव भीषणश्च भविष्यति। तव माता तपसा युक्तं पुत्रं जनयिष्यति; तत्र मया सर्वं तपः समर्पितम्।” एवं पत्या उक्ता सत्यवती पतिं शमयितुं प्रार्थयामास— “मम पुत्रः एवं न भूयात्; अन्यः ब्राह्मणातिरिक्तः तथा भवतु।” ऋषिरुवाच— “शुभे! एषा मम न भावना, न च तव; मातापित्रोः कृत्येन तव पुत्रः क्रूरकर्मा भविष्यति।” पुनरपि सत्यवती उवाच— “भगवन्, इच्छसि चेत्, त्वं लोकानपि सृजेत, ननु पुत्रम्?” पुनः प्रार्थयामास— “मम पुत्रः शान्तः धर्मिष्ठश्च भवतु; यदि इच्छसि, तथा मे दातव्यः।” ऋषिरुवाच— “शुभे! तव विषये मम एतत् परिवर्तयितुं न शक्यते; तथापि तपसा तव वरं ददामि।” स उवाच— “सुन्दरि! अहं पुत्रपौत्रयोः भेदं न करोमि; यथा त्वया उक्तं, तथा भविष्यति।” एवं सत्यवती भृगुपुत्रं जमदग्निं तपस्विनं, जितेन्द्रियं, शान्तस्वभावं पुत्रं अलभत। प्राचीनं भृगुवंशयोः चरुपरिवर्तनात्—भीषणस्य च वैष्णवस्य च—जमदग्निः वैष्णवाग्नेः सम्भूतः। गाधिः कौशिकपुत्रः विश्वामित्रं पुत्रं प्राप्य, ब्रह्मर्षिभिः सहितः ब्राह्मणैः परिवृतः प्रययौ। धर्मिष्ठा सत्यवती सत्यधर्मनिष्ठा कौशिकीति ख्याता, सा महानदी जाता। कौशिकीतीया पुण्यश्लोका नदी प्रथिता बभूव। इक्ष्वाकुवंशे सुवेणुर्नाम राजा आसीत्। तस्य कन्या रेनुका, कमलीति च प्रसिद्धा। कमल्यां तपस्विन्यां दृढव्रतायां ऋचिकः जमदग्निं तेजस्विनं पुत्रं जनयामास। स एव सर्वविदां श्रेष्ठः धनुर्वेदविदां च प्रभुः रामः क्षत्रियान्तकः वह्निसमप्रभः आसीत्। एवं और्वस्यात्मजः ऋचिकः सत्यवत्यां महात्मा जमदग्निं धर्मेण जनयामास; शुनःशेपः मध्येयः, शुनःपुच्छः कनिष्ठः। विश्वामित्रो धर्मात्मा विश्वरथ इति च प्रसिद्धः, भृगुप्रसादात् कौशिकवंशवर्धनः अभवत्।