वायुपुराणम्

तदा ब्रह्मा तं बालं तारां च निगृह्य, चन्द्रस्य विषये संशयं समाधाय, "सत्यं वद, तारे, कस्यायं पुत्रः?" इति पप्रच्छ। सा तु कृताञ्जलिः वरदं प्रभुं ब्रह्माणं प्रह्वा प्राह—"एष सोमस्यैव सुतः, महात्मा रिपुघातकः।" ततः स्रष्टा सोमः प्रजापतिः तं पुत्रं समालिङ्ग्य, बुद्ध इति नाम विवेकिनं पुत्रं चकार। स बुद्धः प्रजासु प्रत्येककाले मुनिषु प्रमुखः अभवत्। ततः तस्य कन्यया पुत्रः अपि जातः। स पुत्रः तेजस्वीः पुरूरवाः आसीत्, उर्वश्यां जातः। तस्मात् षड् वीर्यवन्तः पुत्राः अभवन्। तत्र सोमः राजरोगेण पीडितः, शक्तिहीनः, स्वजनैः परित्यक्तः, विवशः पितरं अत्रिं शरणं जगाम। अत्रिः ख्यातिमान् तस्य पापं शमयन्, सोमं राजरोगात् विमुक्तं कृत्वा, तम् उज्ज्वलतया पुनः प्रकाशयामास। एष ते सोमस्य जन्मकथाऽनुपूर्व्या प्रोक्ता, द्विजश्रेष्ठ। अधुना सोमवंशस्य वर्णनं शृणु, विप्रसत्तम। केवलं सोमस्य जन्मश्रवणेन श्रीः, आरोग्यं, दीर्घायु, पुण्यं, पापक्षयश्च लभ्यते; सर्वपापात् विमुक्तिः स्यात्। तत्र भीमस्य वंशे काञ्चनप्रभः नाम राजा बभूव, स तेजस्वीः। तस्मात् अपि श्रेष्ठः बुद्धिमतां मध्ये सुहोत्रो बलसम्पन्नः अभवत्। सुहोत्रात् केशिकायां जह्नुर्नाम पुत्रः जातः। तदा गङ्गा यज्ञकर्मणि प्रवृत्ता। सा भविष्यस्य हेतोः तं देशं प्लावयामास। सर्वं यज्ञवाटं गङ्गया आप्लुतं दृष्ट्वा, क्रुद्धः वरदः सुहोत्रपुत्रः रक्तलोचनः गङ्गां उवाच—"सद्यः तव गर्वस्य फलं प्राप्नुहि, हे गङ्गे!" इत्युक्त्वा "इदानीं तव सर्वं व्यर्थं जातम्; अहं जलं पिबामि" इति चकार। ततः राजर्षिणा गङ्गा पीता इति दृष्ट्वा, महर्षयः तां जाह्नवीं तस्य कन्यां चक्रुः। स च जाह्नु: कावेरीं युवनाश्वस्य पौत्रीं धर्मपत्नीं चकार। युवनाश्वस्य शापेन गङ्गा एवं जाता; कावेरी च नदीश्रेष्ठा जाह्नोः निष्पापपत्नी अभवत्। तस्याम् एव जाह्नुः प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं सुहोत्रं जनयामास; तस्य पुत्रः अजकः। अजकस्य बलेन ख्यातः बलकाश्वः पुत्रः अभवत्; तस्यापि गयः धर्मात्मा कुशस्य पुत्रः स्मृतः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः वेदतेजसः—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तरयाः, वसवः च। कुशस्तम्भः राजश्रेष्ठः पुत्रकामः घोरं तपः कृत्वा सहस्रसंवत्सरात् शतक्रतुम् अपश्यत्। तं घोरतपसि स्थितं दृष्ट्वा, सहस्राक्षः पुरन्दरः स्वयं पुत्रदाने समर्थः अभवत्। स एव पुरन्दरः तं आत्मनः पुत्रं कर्तुं नियोजयामास; तस्मात् गाधिः कौशिकः, पाकशासनस्य पुत्रः, जातः। गाधेः पत्नी पौरुकुत्सवंशजा आसीत्; तस्यां गाधिः जातः।