वायुपुराणम्

तत् तदा भगवतः स्नेहेन रुद्रः बृहस्पतेः रक्षिता अभवत्, धनुषं गृहीत्वा तत्र स्थितः। तेन महात्मना परमास्त्रं ब्रह्मर्षिणां श्रेष्ठे विनिर्दिष्टमासीत्, देवेषु च सन्दृष्टं, येन तेषां कीर्तिः नष्टा। तत्र सर्वेषां दृष्टे देवदानवयोः महान् युद्धः अभवत्, यत्र लोकानां विनाशः समभवत्। तत्र त्रयः शेषदेवाः तुषिताश्च स्मृताः, ब्रह्माणं आदिदेवं पितामहं शरणं जग्मुः। ततः पितामहः उशनसं रुद्रं च शंकरं ज्येष्ठं च निगृह्य, तारा अंगिरसे प्रदत्ता। तत्र तारा गर्भिणी दृष्ट्वा, तारा चन्द्रस्य नाम्ना गर्भं धारयन्ती, बृहस्पतिः उवाच—“त्वं गर्भं न विमोचयेत्।” तारा उवाच—“मम शरीरे, मम गर्भे, गर्भः सर्वथा धार्यः।” सा तु शत्रुसूदनं पुत्रं न विमोचयति। ततः अग्निवत् दीप्तं काश्ठं समीपं गत्वा, भगवती नवजातः देवेषु रूपं त्यक्त्वा उत्पन्ना। तत्र देवाः सन्देहपूर्णाः तारा प्रश्नं अपृच्छन्—“सत्यं वद, कस्य पुत्रः अयं—सोमस्य वा बृहस्पतेः वा?” तारा लज्जिता, देवेषु न शुभं न अशुभं अवदत्; ततः शत्रुसूदनः पुत्रः तां शप्तुम् आरभत। ब्रह्मा तं पुत्रं तारां च निगृह्य, चन्द्रस्य विषये सन्देहं निवार्य, तारा प्रति उवाच—“सत्यं वद, कस्य पुत्रः अयं?” तारा नम्रं हस्तं कृत्वा ब्रह्मणे वरदाय प्रभवे उवाच—“सोमस्य पुत्रः अयं, महात्मा शत्रुसूदनः।” ततः सोमः प्रजापतिः, पुत्रं आलिङ्ग्य, बुद्धं नाम प्रज्ञायुक्तं पुत्रं चकार। बुद्धः प्रत्येकं वंशे प्राज्ञेषु अभवत्; ततः राजकन्या पुत्रं सुषुवे। तस्य पुत्रः महातेजाः पुरूरवाः, उर्वश्याः पुत्रः; तस्य षट् महाबलिनः पुत्राः अभवन्। तत्र सोमः राजरोगेण पीडितः, दुर्बलः, स्वगणं ह्रासं प्राप्य, पितरं अत्रिं शरणं गच्छति। अत्रिः महाकीर्तिः तस्य पापं अपाकरोत्; सोमः राजरोगात् विमुक्तः, सर्वतेजसा दीप्तिमान् अभवत्। एष सोमस्य उत्पत्तिकथा, द्विजश्रेष्ठ, इयं। तस्य वंशवर्णनं शृणु, ब्राह्मणश्रेष्ठ। सोमस्य जन्मश्रवणेन धनं, आरोग्यं, दीर्घायुः, पुण्यं, पापशुद्धिः, सर्वपापविमुक्तिः लभ्यते। भिमस्य उत्तराधिकारीः तेजस्वी राजा काञ्चनप्रभः अभवत्; तस्य अपि श्रेष्ठः सुहोत्रः बलसम्पन्नः प्राज्ञेषु। सुहोत्रात् जन्मगृह्य केशिकायां जातः जह्नु अभवत्; तदनन्तरं गङ्गा यज्ञकर्मणि प्रवृत्ता। भविष्यस्य प्रयोजनस्य कारणात् सा भूमिं प्लावयामास; गङ्गया यज्ञवाटिका सर्वथा प्लाविता दृष्ट्वा, सुहोत्रस्य पुत्रः वरदः क्रोधेन रक्ताक्षः गङ्गां उवाच—“अद्य तव दर्पस्य फलम् अविलम्बं लभस्व, हे गङ्गे!” “सर्वं तव एतत् निष्फलम्; अहं जलं पिबामि।” इत्युक्त्वा, राजर्षिः गङ्गां पीत्वा दृष्ट्वा, महर्षयः तां जह्नवीं तस्य पुत्रीम् अकुर्वन्। जह्नु कावेरीं युवनाश्वस्य पौत्रीं पत्नीं चकार। युवनाश्वस्य शापेन गङ्गा उत्पन्ना; कावेरी नदीश्रेष्ठा जह्नोः निष्कलुषा पत्न्यभवत्। जह्नु कावेरीं गर्भायाम् सुहोत्रं धर्मात्मानं प्रियं पुत्रं ससृजत्; तस्य पुत्रः अजकः। अजकस्य पुत्रः बलकाष्वः कीर्तिमान् अभवत्; तस्य पुत्रः गयः धर्मात्मा, कुशस्य पुत्रः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः वेदतेजसा युक्ताः—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तरायसः, वसुः। कुशस्तम्भः राजश्रेष्ठः पुत्रकामनया तपः अचरत्; सहस्रवर्षे पूर्णे शतक्रतुः दृष्टः। तं घोरतपसि स्थितं दृष्ट्वा, सहस्राक्षः पुरन्दरः स्वयं शाश्वतः पुत्रदाने समर्थः अभवत्। पुरन्दरः स्वयं तं पुत्रं कर्तुं नियोजयामास; तस्मात् गाधिः कौशिकः पकाशासनस्य पुत्रः अभवत्। गाधेः पत्नी पौरुकुत्सवंश्या अभवत्, तया गाधिः जातः; पूर्वं तस्य सौभाग्यशालिनी कन्या सत्यवती अभवत्। गाधिः तां ऋचिकाय काव्यपुत्राय दत्तवान्। तस्यां भृगुवंशजः पतिर्भार्गवः पुत्रं ससृजत्; पुत्रार्थाय गाधयेऽपि हविः अकल्पयत्। ततः सुधृतिः ऋचिकः भार्गवः आह्वयित्वा उवाच—“एतद् हविः त्वया तव मातृभिः चोपयोज्यम्, हे शुभे।” तस्यां तेजस्वी पुत्रः श्रेष्ठः क्षत्रियः, युद्धे क्षत्रियैः अजितः, क्षत्रियवीरनाशकः जायेत। “हे शुभे, त्वमपि पुत्रं लप्स्यसि—धृतिमन्तं, तपोयुक्तं, शान्तात्मानं, श्रेष्ठं ब्राह्मणं; सः एतत् चारुजातः भविष्यति।” इत्युक्त्वा, ऋचिकः भृगुवंशजः तपोनित्यः वनं प्रविष्टः। ततः गाधिः पत्नीसमेतः, तीर्थयात्रायां, ऋचिकाश्रमं गत्वा, पुत्र्याः दर्शनाय च। सत्यवती पतिसंनिधाने नित्ये, सन्तुष्टा, द्वे ऋषेः चारू गृहीत्वा मातरं निवेदयति।