वायुपुराणम्

शुभे वायुपुराणे महापुराणे उत्तरे भागे, सुवर्चसः पुत्रः श्रुतः अभवत्। तस्मात् सुश्रुतः जातः, तस्य पुत्रः जयः, जयस्य च विजयो नाम पुत्रः अभवत्। विजयान् ऋतः पुत्रः जातः, ऋतः सुतः सुनयः स्मृतः। सुनयस्य वीतहव्यः, वीतहव्यस्य धर्मशीलः धृतिः पुत्रः अभवत्। धृतेः बहुलाश्वः, बहुलाश्वस्य कृतिः पुत्रः अभवत्। कृतौ महाजनकानां वंशः प्रतिष्ठितः। एवं मैथिलाः प्रवर्णिताः, अधुना सोमस्य चरितं शृणुत। सोमः दक्षिणदिशं ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्, यथाश्रुतम्। स ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठेभ्यः सभासद्भ्यश्च, द्विजोत्तमाः, दक्षिणां ददौ। तं नवरूपाः देव्योऽन्वयुः—सिनी, कुहू, वपुः, पुष्टि, प्रभावसु, कीर्तिः, धृतिः, लक्ष्मी च। स राजा सर्वदेवर्षिभिः पूजितः, स्नानं कृत्वा, समाहितः, दश दिशः प्रकाशयन् स्थितवान्। देवर्षिभिः प्रार्थितः स तदा तारां नाङ्गिरसे मुक्तवान्। तां उशना अङ्गिरसः कृतवान्, यः पूर्वं बृहस्पतेः पुत्रः शिष्यः आसीत्। तदा भगवतः रुद्रस्य स्नेहात्, स बृहस्पतेः रक्षिता अभवत्, धनुः गृह्य स्थितवान्। तेन महात्मना परमास्त्रं ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठे, देवेषु च निष्क्रान्तम्, येन तेषां कीर्तिः नष्टा। तत्र देवासुराणां लोकेषु महायुद्धं जातम्, येन विश्वविनाशः अभवत्। त्रयः शिष्टदेवाः तुषिताश्च ब्रह्माणं प्रपितामहम् शरणं जग्मुः। तदा ब्रह्मा स्वयम् उशनसं रुद्रं च शंकरं च निगृह्य, तारां अङ्गिरसे दत्त्वा संशयं शमयामास। तदा तारा गर्भिणी दृष्ट्वा, बृहस्पतिः उवाच—"त्वं गर्भं मा मुञ्च, मम शरीरे एव धार्यः।" सा च शत्रुघ्नं न मुमोच। स नवजातः, अग्निसमप्रभः, यवाङ्कुरं समीपं गत्वा, देवानां मध्ये रूपं त्यक्तवान्। तदा देवाः संशयेन ताम् अपृच्छन्—"एष सोमस्य उत वा बृहस्पतेः पुत्रः?" सा लज्जया न किमपि उवाच, तदा बालः शत्रुघ्नः तां शप्तुम् आरब्धवान्। ब्रह्मा तं बालं तारा च निगृह्य, चन्द्रस्य संशयं निवार्य उवाच—"सत्यं वद, कस्यायं पुत्रः?" सा कृताञ्जलिः ब्रह्माणं वरदं प्रपितामहम् उवाच—"एष सोमस्य पुत्रः, महात्मा शत्रुघ्नः।" ततः सोमः सृष्टीनां दाता, तं पुत्रं समालिंग्य, बुद्ध इति नाम चकार। बुद्धः प्रत्येकं वंशे वदतां मध्ये विराजमानः अभवत्। ततो राजकन्यया पुत्रः जातः। तस्य तेजस्वी पुत्रः पुरूरवाः, उर्वश्याः गर्भे जातः। तस्मात् षट् महाबलिनः पुत्राः अभवन्। तत्र सोमः, राजरोगेण पीडितः, शक्तिहीनः, स्वपितरं अत्रिं शरणं जगाम। अत्रिः महायशाः तस्य पापं निवारयामास। स रोगमुक्तः सोमः स्वतेजसा प्रकाशमानः अभवत्। एष सोमस्य जन्मकथा, द्विजोत्तमाः, श्रोतव्या। यस्य श्रवणमात्रेण समृद्धिः, आरोग्यम्, दीर्घायुष्यम्, पुण्यम्, पापक्षयश्च लभ्यते। सर्वपापैः विमुच्यते। भीमस्य वंशे काञ्चनप्रभः राजा अभवत्, तस्यापि सुहोत्रः महाबलः, काञ्चनात् अपि श्रेष्ठः। सुहोत्रात् केशिकायां जाह्नुः जातः। तदा गङ्गा यज्ञकर्मणि प्रवृत्ता। सा भविष्यस्य हेतोः तं देशं प्लावयामास। यज्ञवाटं पूर्णं दृष्ट्वा, सुहोत्रस्य पुत्रः वरदः कोपात् रक्तलोचनः गङ्गां उवाच—"सद्यः गर्वस्य फलं प्राप्नुहि, हे गङ्गे!" "एतत् सर्वं ते निष्फलम्, अहं जलं पिबामि," इति उक्त्वा, स राजर्षिः गङ्गां पीतवान्। तदा महर्षयः जाह्नवीं तस्य पुत्रीकुर्वन्तः, जाह्नुः कावेर्याः, युवनाश्वस्य पौत्र्याः, पत्नीत्वं स्वीकृतवान्। युवनाश्वस्य शापात् गङ्गा एवमुत्पन्ना, कावेरी च पावनसरितां श्रेष्ठा, जाह्नोः धर्मपत्नी अभवत्। ततः जाह्नुः कावेर्यां सुहोत्रं धर्मात्मानं पुत्रं जनयामास। सुहोत्रस्य अजकः पुत्रः, अजकस्य बलाकाश्वः, स कीर्तिमान्। तस्य पुत्रः गया, धर्मात्मा, कुशस्य अपि पुत्रः इति स्मृतः। कुशस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्—कुशाश्वः, कुशनाभः, अमूर्त्तरयाः, वसुः—सर्वे वेदतेजसा युक्ताः। कुशस्तम्भः, राजर्षिषु श्रेष्ठः, पुत्रकामः दीर्घं तपः कृत्वा, सहस्रसंवत्सरान्ते शतक्रतुम् अपश्यत्। इति श्रीवायुपुराणे वैवस्वतमनुवंशवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः।