वायुपुराणम्

हर्यश्वस्य पुत्रः मरुः अभवत्। मरु-पुत्रः प्रतित्वकः, तस्य पुत्रः धर्मात्मा कीर्तिरथः राजा अभवत्। कीर्तिरथस्य पुत्रः देवमीढः प्रसिद्धः। देवमीढ-पुत्रः विबुधः, विबुधस्य पुत्रः धृतिः अभवत्। महाधृत्याः पुत्रः कीर्तिराजः वीर्येण ख्यातः, तस्य विद्वान् पुत्रः महारोमः सर्वत्र प्रसिद्धः अभवत्। महारोमात् सुवर्णरोमः अभवत्, सुवर्णरोमात् राजा ह्रस्वरोमः अभवत्। ह्रस्वरोमस्य विद्वान् पुत्रः सीरध्वजः अभवत्, यस्य कृषन् भूमिं सीता महात्मा प्रकटिता, या रामस्य धर्मपत्नी, सत्यव्रता, पतिसंनिष्ठा च अभवत्। तदा शांशपायनः पप्रच्छ—कथं सीता भूमिकृषणे उत्पन्ना? कस्मिन्नर्थे राजा भूमिं अकर्षत्? सूतः प्रत्युवाच—यज्ञभूमिं अश्वमेधस्य कृत्ये महात्मनः विधिवत् अकृषन्, तत्र भूमेः सीता उत्पन्ना। सीरध्वजस्य पुत्रः भानुमान् मैथिलः अभवत्, तस्य भ्राता कुशध्वजः काशी-राज्ये अभवत्। भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नः वीर्येण प्रसिद्धः, तस्य पुत्रः ऋषिः, यः ऊर्जवहः स्मृतः। ऊर्जवहतः सुतद्वाजः अभवत्, तस्य पुत्रः शकुनिः, शकुनेः पुत्रः स्वागतः, तस्य पुत्रः सुवर्चाः स्मृतः। सुवर्चसः पुत्रः श्रुतः, तस्य पुत्रः सुष्रुतः, सुष्रुतस्य पुत्रः जया, जयस्य पुत्रः विजयः। विजयस्य पुत्रः ऋतः, ऋतस्य पुत्रः सुनयः, सुनयस्य पुत्रः वीतहव्यः, वीतहव्यस्य पुत्रः धृतिः अभवत्। धृत्याः पुत्रः बहुलाश्वः, बहुलाश्वस्य पुत्रः कृतिः, तस्मिन महाजनक-वंशः प्रतिष्ठितः। एते मैथिलाः कीर्तिताः; अधुना सोमस्य वृत्तान्तं शृणु। सोमः दक्षिणं क्षेत्रं ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्, श्रेष्ठब्राह्मर्षिभ्यः सभासद्भ्यः च। सिनी, कुहू, वपुः, पुष्टि, प्रभावसु, कीर्ति, धृति, लक्ष्मी—एते नव देव्या: तं सेवितवन्त्यः। स्नानं कृत्वा, सर्वैः देवैः ऋषिभिः च पूजितः, सर्वदिक् सोमः प्रकाशितवान्। देवैर् ऋषिभिः च याच्यमानः, तदा सोमः तारां अङ्गिरसे न दत्तवान्। उशनाः तां अङ्गिरसः तः गृहीत्वा, यः पूर्वं बृहस्पतेः शिष्यः अभवत्। तदा भगवत् रुद्रः बृहस्पतेः रक्षिता अभवत्, धनुः गृहीत्वा स्थितवान्। तेन महात्मना परमास्त्रं ब्राह्मर्षिषु देवेषु च प्रक्षिप्तम्, यत्र तेषां यशः नष्टम्। तत्र देवासुरयोः युद्धं अभवत्, सर्वे दृष्टवन्तः, लोकनाशकं महायुद्धम्। त्रयो देवाः तुषितदेवाः च ब्रह्मणं शरणं गच्छन्ति स्म। ततः ब्रह्मा उशनस् रुद्रं शंकरं च निगृह्य, तारां अङ्गिरसे दत्तवान्। तदा तारां गर्भिणीं दृष्ट्वा, बृहस्पतिः उक्तवान्—'त्वं गर्भं न विसृज।' 'मम गात्रे, मम गर्भे, गर्भः रक्षितव्यः', इति तया उक्तम्; तया गर्भं न विसृष्टम्। तदा काश्ठं अग्निवत् दीप्तं समीपं गत्वा, नवजातः भगवतः देवेषु रूपं त्यक्तवान्। तत्र देवाः सन्देहपूर्णाः तारां पप्रच्छुः—'कस्य पुत्रः अयम्—सोमस्य वा बृहस्पतेः वा?' देवेषु लज्जिता सा न किंचित् उक्तवती। तदा बालः शत्रुनाशकः तां शप्तुम् आरब्धवान्। ब्रह्मा बालं तारां च निगृह्य, चन्द्रस्य सन्देहं शमयित्वा, तारां पप्रच्छ—'सत्यं वद, कस्य पुत्रः अयम्?' सा कृताञ्जलिः ब्रह्मणं वरदं ईश्वरं च उक्तवती—'सोमस्य पुत्रः अयम्, महात्मा शत्रुनाशकः।' तदा सोमः प्रजापतिः पुत्रं आलिङ्ग्य, बुद्धः नाम विवेकी पुत्रः अभवत्। बुद्धः प्रत्येकपुत्रे विद्वत्सु उदितः; ततः राजकन्या पुत्रं प्रसूतवती। तस्य पुत्रः तेजस्वी पुरूरवाः, उर्वश्याः पुत्रः; तस्मात् षड् वीर्यवान् पुत्राः अभवन्। तत्र सोमः राजरोगेण पीडितः, बलात् दुःखितः, स्वमण्डलं क्षीणं दृष्ट्वा, पितरं अत्रिं शरणं गतवान्। अत्रिः महायशाः तस्य पापं अपाकृतवान्; सोमः राजरोगात् मुक्तः, यशोभिः दीप्तः अभवत्। एष सोमस्य जन्म-वृत्तान्तः, द्विजश्रेष्ठ, अधुना तस्य वंशं शृणु। सोमस्य जन्मश्रवणात् सम्पदः, आरोग्यं, दीर्घायुः, पुण्यं, पापक्षयः च लभ्यते; सर्वपापात् विमुक्तिः। भीमस्य वंशधरः राजा काञ्चनप्रभः ख्यातः; तस्मात् काञ्चनात् अपि श्रेष्ठः सुहोत्रः, बलसम्पन्नः, विद्वत्सु प्रसिद्धः अभवत्। एवं वैश्वानरमणुवंशवर्णनं श्रीवायुमहापुराणे सप्तविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। वायुमहापुराणस्य उत्तरभागः इति।