वायुपुराणम्

शृणुत, मुनयो, दिव्यां कथां संक्षिप्य प्रवक्ष्यामि यथावत्। ये गताः, ये च भविष्यन्ति, ये च वर्तमानकाले सन्ति—सर्वे इन्द्रा मन्वन्तराणां समानलक्षणयुक्ताः ज्ञेयाः। त्रिकालेश्वरः सहस्राक्षः पुरन्दरः, ये सर्वे मागवाः, शृङ्गिणः, वज्रधारिणः, शतयज्ञकृतः, शतशः—तेषां प्रत्येकस्य यज्ञशतानि कृतानि। त्रिषु लोकेषु सर्वे भूतानि, बलिनोऽपि दुर्बलाः अपि, धर्मादिकारणैः अपि वश्यीकृत्य पाल्यन्ते। ते त्रिकालेश्वराः तेजसा, तपसा, बुद्ध्या, बलात्, विद्यया, शौर्येण च बलवन्तः भवन्ति। अहं सर्वं विस्तरेण कथयिष्यामि, शृणुत। द्विजातिभिः त्रिकालं त्रिलोक्याख्यं ज्ञायते—एषा पृथ्वी भूर्लोकः इति, अन्तरिक्षं भुवः, स्वर्गः भविष्यदाख्यः इति। एषां साधनं वक्ष्यामि। कस्मिंश्चित् काले पुत्रकाम्यया ध्यानं कुर्वतः, ब्रह्मणा प्रथमे 'भूः' इति शब्दः उक्तः, ततोऽयं भूर्लोकः उत्पन्नः। अस्मिन्सति, 'भवत्' इति पुनः ब्रह्मणा उक्तम्; सतित्वात्, अयं भूर्लोकः अभवत्। तस्मात्, भूः इति द्विजातिभिः प्रथमः लोकः कथ्यते। अस्मिन्सति, 'भवत्' इति ब्रह्मणा पुनः उक्तम्; 'भवत्' इति शब्दः उत्पत्त्यर्थः, कालशब्दः सः। 'भवनात्' भूवर्लोकः इति व्युत्पत्तिविद्भिः व्याख्यायते; अन्तरिक्षं भुवः, एवं द्वितीयः लोकः संज्ञायते। भूवर्लोके जातः सति, ब्रह्मणा तृतीयः शब्दः 'भव्य' इति उक्तः; तस्मात्, भव्याख्यो लोकः अभवत्। 'भव्य' इति शब्दः भविष्यदर्थः; तस्मात्, स लोकः भव्यः, नाम्ना स्वर्ग इति स्मृतः। तृतीयः लोकः 'स्वः' इति कथ्यते; एवं भव्याख्यो लोकः अभवत्; 'भू' धातुरपि भविष्यदर्थे प्रयुज्यते। एषा पृथ्वी भूः, अन्तरिक्षं भुवः, स्वर्गः भव्यः—एष त्रिलोक्यस्य संक्षेपः। एतेषु त्रिषु लोकेषु सम्बद्धाः त्रयो व्याहृतयः उत्पन्नाः; 'नाथ' इति धातुः रक्षार्थे ज्ञायते। त्रिकाललोकनाथत्वात्, तेषां नाथाः इन्द्रा इति द्विजातिभिः कथ्यन्ते। देवानां श्रेष्ठाः इन्द्राः, गुणयुक्ताश्च; प्रत्येकमन्वन्तरे ये यज्ञभागिनः देवाः, ते एव। यक्षाः, गन्धर्वाः, राक्षसाः, पिशाचाः, सर्पाः, दानवाश्च—सर्वे एते देवेन्द्रबलानि इति ज्ञेयाः। देवेन्द्राः आचार्याः, नाथाः, राजानः, पितरश्च; एते श्रेष्ठदेवाः धर्मेण सर्वाणि भूतानि रक्षन्ति। एवं संक्षेपेण देवेन्द्रलक्षणं निरूपितम्; अधुना सप्तर्षीणां स्वर्गे वर्तमानानां वर्णयिष्यामि। गाधिजः कौशिकः, महातपस्वी विश्वामित्रः, भृगुपुत्रः जमदग्निः, ऊरुपुत्रश्च शौर्यसम्पन्नः। बृहस्पतेः पुत्रः भरद्वाजः महातपाः, औतथ्यः, गौतमः पण्डितः, शरद्वान् धर्मनामा। स्वयंभूवः पूज्यः अत्रिः, ब्रह्मकः पञ्चमः, षष्ठः वसुमान् वसिष्ठपुत्रः, लोकेषु प्रसिद्धः। वत्सरः, कश्यपश्च—एते सप्त धर्मिष्ठाः सप्तर्षयः इह वर्तमानकाले सन्ति। इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्टः, शर्यति, नरीष्यन्तः, नाभः, उद्दिष्टः, करूषः, पृषध्रः, वसुमान् नवमः स्मृतः—एते नव मनोः वैवस्वतस्य पुत्राः। एष सप्तममन्त्रारः, मया एते कीर्तिताः। एवं द्वितीयं प्रकरणं विस्तारतः क्रमेणोक्तम्, किं भूयः वर्णनीयम्? इति सुतस्य वचः श्रुत्वा शौनकः तृतीयं प्रकरणं पृष्टवान्। द्वितीयं प्रकरणं त्वया अनुक्रमेण कीर्तितम्; अधुना तृतीयं प्रकरणं सोपोद्वातं विस्तरेण वद। इति उक्ते, सुतः हृष्टया बुद्ध्या प्रोवाच। अहं तृतीयं प्रकरणं सोपोद्वातं विस्तरेण वक्ष्यामि; ब्राह्मणाः, उत्पत्तिं शृणुत। अस्य वर्तमानस्य महात्मनः मनोः वैवस्वतस्य उत्पत्तिं विस्तारतः क्रमेण वदामि। पूर्वं सप्तत्येकानि चतुष्कयुगानि, देवगणैः, ऋषिभिः, दानवैः सहितानि, निरूपितानि। पितृभिः, गन्धर्वैः, यक्षैः, राक्षसैः, भूतैः च; मनुष्यैः, पशुभिः, पक्षिभिः, स्थावरेषु च। मनोः आदौ यावत् भविष्यपर्यन्तं, विस्तीर्णैः आख्यानैः सह, वैवस्वतस्य सृष्टिं विवस्वतेः प्रणम्य वक्ष्ये। प्रथममन्वन्तरे अतीतानि सृष्टिक्रमाणि, स्वायम्भुवान्तरे पूर्वसप्तर्षयः, चाक्षुषान्तरे गतस्मिन्वर्तमाने, वैवस्वतस्य आगमने च। महेश्वरस्य शापात् दक्षे, ऋषिषु, भृगौ च महातेजसि, एषां महात्मनां प्रादुर्भावः अभवत्। पुनः सप्तर्षयः जाताः, सप्त मनसः सुताः, स्वयंभुवेन पुत्रत्वेन नियुक्ताः। तैः महात्मभिः, प्रजासृजद्भिः, जातमात्रैः, सृष्टिः पुनः प्रवर्तिता, यथापूर्वं यथाक्रमम्। तेषां सन्ततिं शुद्धज्ञानकर्मसम्पन्नां, संक्षेपेण विस्तारतः यथायोग्यं वक्ष्यामि। एतेषां वंशजैः, सर्वं जगत् चराचरं पुनः पूरितम्, सृष्टिः नक्षत्रग्रहैः शोभिता अभवत्। एवं श्रुत्वा ऋषयः संशयं गताः; संशयान्विताः ते दृढव्रताः मुनयः आदरात् सुतं संशयच्छेदकं पप्रच्छुः।