वायुपुराणम्

शृणुत, धर्मज्ञाः, विकुक्षिणः कनिष्ठभ्राता निमेः वंशवृत्तान्तम्। स धर्मात्मा निमिः, इक्ष्वाकोः सुतः, सर्वभूतैः पूजितः, महाप्रतापवान्, देवपुरीसदृशां पुरीं स्थापयामास। सा पुरी जयन्ता नाम्ना प्रसिद्धा बभूव, या गौतमाश्रमस्य समीपे स्थित्वा वंशे तस्मिन्नेव, यज्ञकाले, महर्षिः जनकः अभवत्। निमेः पुत्रः मिथिः नाम्ना, त्रिभिः महायज्ञैः जातः, वसिष्ठशापात् सः 'विदेह' इति प्रसिद्धः अभवत्। अरण्ये मन्थनकाले तस्मात् दीप्तिमान् मिथिः उत्पन्नः, स एव जन्मतः 'जनक' इति कथितः। मिथिः, महाबलसम्पन्नः, मिथिलां नाम स्वनाम्ना कृतवान्। तस्य वंशे जनकः अभवत्, तस्मात् उदावसुः, उदावसोरपि धर्मात्मा नन्दिवर्धनः, तस्मात् वीर्यशाली सुकेतुः। सुकेतोः धर्मात्मनः देवतात इति महाबलवान् पुत्रः जातः। देवतातस्य धर्मात्मा बृहदुच्छः नाम पुत्रः अभवत्। बृहदुच्छस्य महावीर्यः नाम पुत्रः, तस्मात् दृढसङ्कल्पी सुधृतिः। सुधृतेश्च धर्मात्मा धृष्टकेतुः, रिपुघातकः, अभवत्। धृष्टकेतोः सुप्रसिद्धः हर्यश्वः, तस्य पुत्रः मरुः, मारोरपि प्रतित्वकः, प्रतित्वकस्य धर्मिष्ठः कीर्तिरथः। कीर्तिरथस्य पुत्रः देवमीड्हः, तस्य पुत्रः विभुदः, विभुदस्य पुत्रः धृतिः। महाधृतिसुतः कीर्तिराजः, वीर्येण प्रसिद्धः, तस्य विद्वान् पुत्रः महारोमः लोकप्रसिद्धः। महारोमात् सुवर्णरोमः, तस्मात् ह्रस्वरोमः राजा अभवत्। ह्रस्वरोमस्य विद्वान् पुत्रः सीरध्वजः, येन हलकर्षणकाले पुण्या सीता, रामपत्नी, अन्वेषिता। सा सीता धर्मपत्नीत्वे स्थित्वा पतिसंयता, परमपतिव्रता चासीत्। शांशपायनः पृष्टवान्—कथं सीता हलकर्षणकाले जाता? किं निमित्तं राजा क्षेत्रं कर्षयामास? सुतः उवाच—अश्वमेधयज्ञस्य कर्मणि, यथाविधि यज्ञभूमौ कर्षणकाले, तस्मात् स्थले सा जनिता। सीरध्वजस्य पुत्रः भानुमान् मैथिलः, तस्य भ्राता कुशध्वजः काशीराजः अभवत्। भानुमतः प्रसिद्धवीर्यः प्रद्युम्नः पुत्रः, तस्य ऋषिः, तस्मात् ऊर्जवहः स्मृतः। ऊर्जवहात् सुतद्वाजः, तस्य पुत्रः शकुनिः, शकुनेः स्वागतः, स्वागतस्य सुवर्चाः पुत्रः। सुवर्चसः श्रुतः, तस्य सुष्रुतः, सुष्रुतस्य जया, जयस्य विजयः। विजयस्य ऋतः, ऋतस्य सुनयः, सुनयस्य वीतहव्यः, वीतहव्यस्य धृतिः। धृतेः बहुलाश्वः, तस्य कृतिः, तस्मिन्नेव महाजनकानां वंशः प्रतिष्ठितः। एवं मैथिलाः कीर्तिताः। अधुना सोमस्य वृत्तान्तं श्रृणुत। सोमः दक्षिणदिशं ब्राह्मणेभ्यः, श्रेष्ठब्राह्मर्षिभ्यः, सभ्येभ्यश्च दत्तवान्। सिनी, कूहू, वपुः, पुष्टिः, प्रभावसु, कीर्तिः, धृतिः, लक्ष्मी—एता नवदेव्यः तं सेवमानाः। स सोमः, स्नानं कृत्वा, सर्वैः देवर्षिभिः पूजितः, दश दिशः प्रकाशितवान्। तदा देवैः दिव्यर्षिभिश्च प्रार्थितः अपि, सः तारा नाम्नीं पत्नीं अङ्गिरसे न दत्तवान्। उशना, पूर्वं बृहस्पतेः शिष्यः, अङ्गिरसः तस्याः पतिं तां तारा अपहृत्य न्ययुञ्जत्। तदा भगवांश्च रुद्रः, स्नेहात् बृहस्पतेः रक्षकः भूत्वा, धनुष्कं गृहीत्वा स्थितवान्। तेन महात्मना परमास्त्रं ब्राह्मर्षिषु, देवेषु च, मुक्तं, येन तेषां यशः नष्टम्। तत्र देवासुराणां सर्वदृश्यं महायुद्धं, लोकनाशकारणं, अभवत्। त्रयः शेषदेवाः तुषिताश्च देवाः ब्रह्माणं प्रपितामहम् शरणं जग्मुः। ब्रह्मा स्वयं उशनसं रुद्रं च, शंकरं च, निगृह्य, तारा अङ्गिरसे दत्तवान्। तदा तारा गर्भिणी दृष्ट्वा, बृहस्पतिः—'मा गर्भं विसृज,' इति उवाच। सा तदा—'मम देहे, मम गर्भे, सर्वथा गर्भः धार्यः,' इति उक्तवती, न तु सुतं ससृज। तदा अग्निसमप्रभे यवाङ्कुरे समीपं गत्वा, स बालः, देवेषु जातः, रूपं त्यक्त्वा जातः। देवाः संशयं प्राप्ताः, तां तारां पृष्टवन्तः—'सत्यं वद, एष सोमस्य पुत्रो वा, बृहस्पतेः वा?' सा तदा लज्जया न किंचित् उक्तवती। तदा स बालः, रिपुघ्नः, तां शप्तुं प्रारब्धवान्। एवं सप्तविंशोऽध्यायः 'वैवस्वतमनुवंशवर्णनं' नाम समाप्तः, श्रीवायुप्रवक्तृक महापुराणे उत्तरभागे।