वायुपुराणम्

सगरस्य पत्नीनां या कनिष्ठा सा परमसती, अरिष्टनेमेश्च कन्या, अद्वितीया सौन्दर्येण पृथिव्यां बभूव। ताभिः दीर्घतपसा पूजितः उर्वा नाम मुनिः तासां वरं दत्तवान्—एकया पत्न्या एकः पुत्रः सुतप्तः स्यात्, वंशस्य प्रवर्त्ता; अपरया षष्टिसहस्रं पुत्राणां प्राप्स्यति। तदा स मुनिवचनं श्रुत्वा केशिनी पतिव्रता राजसभायां एकं श्रेष्ठं पुत्रं वंशकारणं वव्रे। सुपर्णस्य भगिन्यपि सुमतिः षष्टिसहस्रं पुत्राणां पालनं वव्रे, तेषां पालनं च राजा सुमतिः कृतवान्। कालान्तरे ज्येष्ठा पत्नी ज्येष्ठं पुत्रं जनयामास, स असमञ्जा इति विख्यातः, सगरस्य सुतः, ककुत्स्थवंशसम्भूतः। सुमतिरपि प्रसूता, या दिव्या, घटसमाकृतिं गर्भं; तस्मात् मध्ये षष्टिसहस्रं पुत्राः अजायन्त। सा तान् गर्भान् घृतपूर्णेषु घटेषु स्थापयामास; राजा तेषां पोषणाय प्रतिपुत्रं धात्रीं नियुक्तवान्। नवमासानन्तरं ते सर्वे सुताः सुखेनोत्थाय सगरस्य हर्षं वर्धयामासुः। ततः कालान्तरात् ते षष्टिसहस्रं पुत्राः, अश्वानुगाः, वनं प्रविविशुः। तेषां ज्येष्ठः, पुरुषव्याघ्रः, सगरसुतः असमञ्जा इति विख्यातः, महाबलश्च, यज्ञोपवीती चासीत्। स असमञ्जा, पितुः परम्परायोग्यः सन् अपि, तेन निष्कासितः; तस्य पुत्रः अंशुमान् नाम वीर्यवान् अभवत्। अंशुमतः सुतो धर्मात्मा दिलीपः, विख्यातः; दिलीपात् महाबलः भागीरथोऽभवत्। येन गङ्गा, श्रेष्ठा नदी, दिव्ययानैः शोभिता, पृथिव्यां नीताऽभूत्; भागीरथस्य यज्ञेन सा सागरतः कन्या रूपेण अभवत्। तस्माद् भागीरथस्य कर्मणा गङ्गा नीताऽभूत्, अतः वंशवित् जनाः तां भागीरथीति वदन्ति। भागीरथस्य पुत्रः श्रुतः नाम, तस्य नाभागः, सदा धर्मनिष्ठः। तस्य पुत्रः अम्बरीषः, तस्मात् सिन्धुद्वीपः; एवं प्राचीनवंशवित् जनाः गायन्ति। नाभागस्य च अम्बरीषस्य बाहुभ्यां पृथिवी सम्यक् रक्षिता, त्रिविधदुःखरहिताऽभूत्। सिन्धुद्वीपस्य पुत्रः आयुतायुः, तस्मात् आयुतायोः ऋतुपर्णः, महायशाः। स राजा, नलस्य मित्रम्, दिव्याक्षविद् च, हृदयज्ञश्च; द्वौ नलौ धर्मनिष्ठौ प्राचीनशास्त्रेषु विख्यातौ। एकः वीरसेनस्य पुत्रः, अपरः इक्ष्वाकुवंशश्रेष्ठः; ऋतुपर्णस्य पुत्रः प्रजापतिः सर्वकामदः अभवत्। सुदासः तस्य पुत्रः, हंसमुखः राजा; सुदासस्य पुत्रः सौदासः, राजा। स काल्माषपाद इति प्रसिद्धः, मित्रसह इति च; तस्य क्षेत्रे वसिष्ठमहर्षिणा तेजस्विना अश्मकः पुत्रः इक्ष्वाकुवंशवृद्धये जातः। अश्मकस्य पुत्रः उरकामः, तस्य पुत्रः मूलकः; अत्र मूलकस्य कथा प्रसिद्धा। स राजा रामभीत्या स्त्रीभिः परिवृतः वसति स्म; रक्षार्थं स्त्रीवेषं विवसनं च धारयामास। मूलकस्य पुत्रः धर्मज्ञः शतरथः, तस्मात् वैडिविडः महाबलः राजा जातः। वैडिविडः यशस्वी, सिद्धः, कीर्तिमान्; तस्य पुत्रः पुत्रीकायां विश्वमहान् अभवत्। तस्य पुत्रः दिलीपः, खट्वाङ्ग इति विख्यातः; स स्वर्गात् पृथिवीं कषणमायुः प्राप्तवान्, प्रज्ञया सत्येन च त्रीन् लोकान् एकीकृतवान्। तस्य पुत्रः दीर्घबाहुः, तस्मात् रघुः; रघोः पुत्रः अजः, अजात् तस्मात् महाबलः दशरथः, इक्ष्वाकुवंशस्य वर्धनः। दशरथस्य पुत्रः रामः, वीर्यवान् धर्मात्मा, जगति प्रसिद्धः; भरतः, लक्ष्मणः, शत्रुघ्नश्च भ्रातरः। शत्रुघ्नः माधवम् लवणं च हत्वा, मधुवनं गत्वा, तत्र मथुरानगरीं स्थापयामास। सुबाहुः शूरसेनश्च शत्रुघ्नसहिताः मथुरां, वैदेहिसुतनगरं, पालयामासुः। अङ्गदः चन्द्रकेतुश्च लक्ष्मणस्य पुत्रौ, हिमवत्पार्श्वे समृद्धप्रदेशौ प्राप्नुतः। अङ्गदस्य नगरी अङ्गदी कारपथदेशे, चन्द्रकेतोः नगरी चन्द्रवक्ता मल्लानां पुरी बभूव। भरतस्य पुत्रौ, वीरौ तक्षः पुष्करश्च, गान्धारदेशे नगरी प्राप्नुतः, सिद्धौ महात्मनौ च। तक्षस्य नगरी तक्षशिला सर्वदिशासु प्रसिद्धा रम्या, पुष्करस्य पुरी पुष्करावतीति विख्याता। अत्र प्राचीनकथाविदः रामं प्रति गीतिं गायन्ति, तस्य धर्मं महत्त्वं च वर्णयन्ति। स रामः श्यामवर्णः, तरुणः, रक्तनेत्रः, दीप्तमुखः, अल्पभाषी, जानुपर्यन्तबाहुः, सुन्दरमुखः, सिंहस्कन्धः, महाबाहुश्च आसीत्। रामो दशसहस्रवर्षाणि राज्यं कृतवान्; ऋग्वेदसामयजुर्वेदध्वनिः धनुःशब्दश्च महता शब्देन व्यराजत। न कदापि विघ्नः; “दीयताम्, भोक्तव्यम्,” इति शासनम्; जनस्थाने वसन् देवकार्यम् अकरोत्। स सत्त्ववान् नरशार्दूलः, सीतायाः मार्गणाय, पूर्वदुष्टं पौलस्त्यं हत्वा, कीर्तिं प्राप्नोत्।