वायुपुराणम्

सगरः राजा, पुत्रैः सर्वैः सह, तं प्रदेशं उत्खन्य, महोदधौ अन्तं प्राप्तवान्। तत्र ते आदिदेवम् हरिं कृष्णं प्रजापतिं विष्णुं कपिलरूपं हंसं नारायणं प्रभुं दृष्टवन्तः। तस्य दृष्टिपथं समीपं गत्वा, तस्य तेजः लब्धवन्तः; ततः सर्वे पुत्राः दग्धाः, केवलं चत्वारः अवशिष्टाः। बार्हिकेतुः, सकेतुः, धर्मनिष्ठाः त्रीणि—शूरः, पंचवनः—एते तस्य वंशस्य प्रवर्तकाः अभवन्, भगवन्। भगवान् हरिः नारायणः तस्मै वरान् दत्तवान्—अक्षयवंशः, शतं अश्वमेधयज्ञानां, बलवान् पुत्रः, समुद्रः, च दिवि नित्यवासः। समुद्रः अश्वं गृहित्वा, नदीनां नाथं नमस्कृत्य, ‘सागरः’ इति पदवीं प्राप्तवान्। राजा समुद्रात् अश्वं पुनः पुनः गृहित्वा, शतं अश्वमेधयज्ञानां कृतवान्। अश्वानुगाः षष्टिसहस्रं पुत्राः दग्धाः; तेषां तेजः नारायणं प्रविष्टम्। पुत्राणां षष्टिसहस्रं—इति श्रुतम्। ऋषयः ऊचुः—कथं सगरस्य वीराः पुत्राः अभवन्? केन उपायेन षष्टिसहस्रं वीर्यवन्तः जाताः? सूतः ऊचुः—सगरस्य द्वे पत्न्यः आसताम्, तपसा शुद्धे; ज्येष्ठा विदर्भराजस्य कन्या केशिनी नाम्ना। कनिष्ठा, परमधर्मिष्ठा, अरिष्टनेमिकन्या, पृथिव्यां अनुपमसौन्दर्या। उर्वा ऋषिः, ताभ्यां तपसा पूजितः, वरं दत्तवान्—एकपत्नी एकं पुत्रं जनयेत्, वंशकृतं; द्वितीयायाः षष्टिसहस्रं पुत्राः भविष्यन्ति। ऋषेः वचनं श्रुत्वा, केशिनी एकं श्रेष्ठं पुत्रं वंशकृतं जनयितुं इच्छति। सुपर्णस्य भगिनी, समती, षष्टिसहस्रं पुत्राणां पालनं स्वीकृतवती; राजा समती तेषां पालनं कृतवान्। कालातीत्य, ज्येष्ठा पत्नी ज्येष्ठं पुत्रं जनयति—असमान्जः नाम, सगरस्य पुत्रः, ककुत्स्थवंशीयः। समती अपि, यशस्विनी, घटरूपे गर्भं जनयति; तस्मात् मध्ये षष्टिसहस्रं पुत्राः उत्पन्नाः। सा तान् गर्भांश्च घृतपूर्णेषु घटेषु स्थापयति; राजा तेषां पोषणाय प्रत्येकं धात्र्यं नियुक्तवान्। नवमासात्, ते उत्तमपुत्राः सुखेन उत्पन्नाः, सगरस्य हर्षं वर्धयन्ति। कालक्रमेण, षष्टिसहस्रं पुत्राः अश्वानुगाः वनं प्रविष्टवन्तः। ज्येष्ठः, नरव्याघ्रः, सगरस्य पुत्रः, असमान्जः नाम्ना, बलवान्, यज्ञशिरः। सः, प्राचीनधर्माय योग्यः अपि, पित्रा निष्कासितः; तस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, वीर्यवान्, असमान्जस्य पुत्रः। तस्य पुत्रः धर्मात्मा दिलीपः, प्रसिद्धः; दिलीपात् महाबलः भगीरथः जातः। येन उत्तमा नदी गङ्गा, दिव्ययानैः शोभिता, आनीता; तस्य यज्ञेन सा समुद्रात् कन्या रूपेण अभवत्—इति पुराणज्ञाः श्लोकं पठन्ति। भगीरथः गङ्गां कर्मणा आनयत्; अतः गङ्गा भगीरथ्या इति वंशज्ञैः कथ्यते। भगीरथस्य पुत्रः श्रुतः नाम, तस्य उत्तराधिकारीः नाभागः सदा धर्मनिष्ठः। तस्य पुत्रः अंबरिषः; तस्मात् सिंधुद्वीपः। इति प्राचीनवंशज्ञैः प्रसिद्धम् गीतम्। नाभागस्य अंबरिषस्य च बाहुभ्याम्, पृथिवी सम्यक् रक्षिता, त्रिविधदुःखरहिती अभवत्। सिंधुद्वीपस्य पुत्रः आयुतायुः; आयुतायोः उत्तराधिकारीः ऋतुपर्णः, महायशाः। स एव राजा, नलस्य मित्रः, बलवान्, दिव्यक्रीडायाः हृदयानां च ज्ञाता; द्वौ नलौ, व्रतनिष्ठौ, प्राचीनग्रंथेषु प्रसिद्धौ। एकः वीरसेनस्य पुत्रः, अन्यः इक्ष्वाकुवंशस्य श्रेष्ठः; ऋतुपर्णस्य पुत्रः जनाधिपः अभवत्, सर्वकामपूरकः। तस्य पुत्रः सुदासः, हंसमुखः राजा; सुदासस्य पुत्रः सौदासः, नृपः। सः कल्माषपादः नाम्ना प्रसिद्धः, मित्रसहः अपि; वसिष्ठमहर्षिः, अतुलतेजाः, कल्माषपादक्षेत्रे अश्मकं उत्पादितवान्, इक्ष्वाकुवंशवृद्धये। अश्मकस्य पुत्रः उरकामः, तस्य पुत्रः मूलकः; तत्र मूलकनृपस्य कथा श्रूयते। स राजा, रामस्य भीत्या, स्त्रीभिः परिवृतः अवसत्; रक्षणेच्छया, प्रभुः स्त्रीवेषं धृत्वा, नग्नः आसीत्। मूलकस्य पुत्रः धर्मज्ञः, शतरथः नृपः; शतरथात् बलवान् वैडिविडः राजा जातः। वैडिविडः तेजस्वी, सिद्धः, प्रतापवांश्च प्रसिद्धः; तस्मै पुत्रिका पुत्रं विश्वमहत् जनयति। तस्य पुत्रः दिलीपः, खट्वाङ्गः नाम्ना; सः दिवः पृथिवीं आगत्य, क्षणमात्रं जीवितम् प्राप्तवान्, ज्ञानसत्येन त्रिलोकं एकीकृतवान्। तस्य पुत्रः दीर्घबाहुः, तस्मात् रघुः जातः; अजः रघोः पुत्रः, तस्मात् महाबलः दशरथः, इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षः। रामः दशरथस्य पुत्रः, वीरः धर्मात्मा, लोके प्रसिद्धः; भरतः, लक्ष्मणः, महाबलः शत्रुघ्नः तस्य भ्रातरः। शत्रुघ्नः माधवम् लवणं च हत्वा, मधुवनं गत्वा, तत्र मथुरां नगरीं स्थापितवान्। एवं सगरवंशस्य महाकथायां, भगवतः नारायणस्य कृपया, इक्ष्वाकुवंशः पृथिव्यां दीप्तिमान् अभवत्।