वायुपुराणम्

ततः सागरः नृपतिः शकेषु यवनेषु काम्बोजेषु पारदेषु पल्लवेषु च संहारं कर्तुम् उद्यतवान्। तेषां सागरबलिनाऽभ्यधाव्यमानानां सर्वेषां शरणार्थिनां महर्षिं वसिष्ठं शरणं जग्मुः। तेषां याचमानानां वसिष्ठो महातपाः तेषां प्रतिज्ञां कृत्वा सागरं निगृह्य तदा तेषां त्राणं दत्तवान्। सागरः गुरोः प्रतिज्ञां श्रुत्वा तेषां च वासस्थानं धर्मानुसारं तेषां कृते चकार तेषां रूपाणि परिवर्तितवान्। सः शाकानां अर्धमुण्डनं कृत्वा तान् प्रस्थापितवान्; यवनानां काम्बोजानां च सम्पूर्णमुण्डनं कृतम्। पारदाः मुक्तकेशाः कृताः; पल्लवाः श्मश्रुधारिणः। स तु महात्मा तेषां सर्वेषां वेदपाठं मन्त्रवाचनं च निषिद्धवान्। शाका-यवन-काम्बोज-पल्लव-पारदाः, केलिस्पर्शा, माहिषिकाः, दार्वाः, चोलाः, खासाः—एते सर्वे क्षत्रियगणाः सागरेण वसिष्ठाज्ञया धर्मात् अपाकृताः। सः धर्मविजयी राजा पृथिवीं विजित्य अश्वमेधाय दीक्षितः अश्वं विससर्ज। अश्वस्य विचरणकाले सः अश्वः पूर्वदक्षिणसागरतीरे नीत्वाऽवनीम् प्रविष्टवान्। तदा राजा सर्वैः पुत्रैः सह तं देशं खनित्वा महोदधौ अन्तं प्राप्तवन्तः। तत्र ते आदिदेवम् हरिं कृष्णं प्रजापतिं विष्णुं कपिलरूपिणं हंसं नारायणं प्रभुं दृष्टवन्तः। तेषां दृष्टिपथं समुपेत्य, तस्य प्रभाम् अवाप्य, सर्वे पुत्राः दग्धाः, केवलं चत्वारः अवशिष्टाः। बार्हिकेतुः सकेतुश्च, धर्मनिष्ठास्त्रयः—शूरः, पञ्चवनः—एते तस्य वंशस्य प्रवर्तकाः अभवन्। भगवत् हरिः नारायणः तस्मै अनवच्छिन्नवंशं शतान्यश्वमेधान् वीर्यवन्तं पुत्रं सागरं च स्वर्गे चिरस्थायित्वं वरं दत्तवान्। सागरः अश्वं हरित्वा नदीनां नाथं प्रणम्य सागरः इति ख्यातिं प्राप्तवान्। स राजा समुद्रात् अश्वं पुनः प्राप्त्वा शतान्यश्वमेधाः पुनः पुनः अकारयत्। षष्टिसहस्रपुत्राः अश्वानुगाः दग्धाः, तेषां प्रभा नारायणं प्रविष्टा। तेषां पुत्राणां संख्या षष्टिसहस्राणि इति श्रूयते। ऋषयः ऊचुः—कथं सागरस्य महाप्रभावन्तः पुत्राः जाताः? केन प्रकारेण षष्टिसहस्रवीर्यवन्तः अभवन् इति ब्रूहि। सूतः उवाच—सागरस्य द्वे भार्ये तपसा शुद्धे अभूताम्; ज्येष्ठा विदर्भराजकन्या केशिनी नाम। कनिष्ठा तु सर्वोत्तमा धर्मिणी अरिष्टनेमेसुताऽनुपमा रूपेण। उर्वा ताभ्यां तपसा पूजिता वरं दत्वा उक्तवान्—एकस्याः एकः पुत्रः वंशकृत् भविष्यति, अन्यस्याः षष्टिसहस्रपुत्राः। तदा केशिनी ऋषेर्वचनं श्रुत्वा एकं श्रेष्ठं पुत्रं वंशकारणं वव्रे। सुपर्णस्य भगिनी सुमतिः षष्टिसहस्रपुत्रपोषणं वव्रे; राजा तेषां पालनं कृतवान्। कालक्रमेण ज्येष्ठा भार्या ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं नाम सागरस्य काकुत्स्थवंशजं प्रसूतवती। सुमतिः अपि घटसदृशं गर्भं प्रसूता; तस्मात् मध्ये षष्टिसहस्रपुत्राः अभवन्। साः तान् गर्भान् घृतपूर्णेषु घटेषु स्थाप्य, राजा तेषां प्रत्येकस्य धात्रीं नियुक्तवान्। नवमासानन्तरं ते सर्वे पुत्राः सुखेन जाताः, येन सागरस्य हर्षः ववृधे। कालान्तरे तेषां षष्टिसहस्रपुत्राणां अश्वानुगामिनां वनप्रवेशः अभवत्। ज्येष्ठः असमञ्जः सागरजः पुरुषव्याघ्रः केशवर्त्सलः अभवत्। सः पित्रा परम्परायोग्यः सन् अपि निष्कासितः; तस्य पुत्रः अंशुमान् नाम वीर्यवान् अभवत्। अस्य पुत्रः धर्मात्मा दिलीपः, तस्मात् महावीर्यवान् भागीरथः अभवत्। येन गङ्गा उत्तमा दिव्ययानसंयुक्ता आनिता; तस्य यज्ञेन सा अपि सागरकन्या अभवत्। अत्रैव पुराणज्ञैः श्लोकः कीर्त्यते। भागीरथेन गङ्गा कर्मणा आनिता, तस्मात् भागीरथीति वंशवित् आहुः। भागीरथस्य पुत्रः श्रुतः, तस्य पुत्रः नाभागः सदा धर्मनिष्ठः। तस्य पुत्रः अम्बरीषः, तस्मात् सिन्धुद्वीपः अभवत्—इति प्राचीनवंशवित् गायन्ति। नाभागस्य च अम्बरीषस्य बाहुभ्यां पृथिवी त्रिविधातापरहिताः सम्यक् रक्षिता। सिन्धुद्वीपस्य पुत्रः आयुतायुः वीर्यवान्; आयुतायोः पुत्रः ऋतुपर्णः कीर्तिमान् अभवत्। स एव राजा नलस्य मित्रं, दिव्याक्षहृदयो, बलवान्; द्वौ नलौ धर्मनिष्ठौ प्राचीनशास्त्रेषु विख्यातौ। एकः वीरसेनपुत्रः, अपरः इक्ष्वाकुवंशश्रेष्ठः; ऋतुपर्णस्य पुत्रः प्रजापतिः सर्वकामधुगभवत्।