वायुपुराणम्

ऋषयः ऊचुः— हे सूत! सगरराजस्य विषेण सह जन्म कथं जातम्? को हेतुः येन स राजा क्रुद्धः शकादीन् महाबलिनः क्षत्रियान् स्वकुलधर्मात् च निष्कासितवान्? सूतः उवाच— हे ऋषयः! पुरा बाहोः राज्ञः राज्यं हयहेयैः तालजङ्घैः शकैः च संहृतम्। यवनाः पारदाः काम्बोजाः पहलवाश्च, एते पञ्चगणाः तदा हयहेयानां कृते समागताः। तैः सर्वैः महाबलिभिः क्षत्रियश्रेष्ठैः तद्राज्यं हृतम्। बाहुः राज्यच्युतः धर्मात्मना सह भार्यया वनं प्रविष्टः, तत्र तपश्चर्यां कृतवान्। कालेन किञ्चित् गते, स राजा जलार्थं निर्गतः, वृद्धत्वेन च क्लमेन च मार्गमध्ये मृत्युम् उपागमत्। तस्य भार्या या यदुवंश्यजा, तदा गर्भिणी अन्वगच्छत्। तस्या अन्यया सहभार्यया गर्भहिंसार्थम् विषं दत्तम्। सा पतिं चितायाम् स्थाप्य अग्नौ दग्धुम् उद्युक्ता। तां दयालुः भृगुवंशजः और्वः महर्षिः दृष्ट्वा प्रतिषेधयत्। ततः तस्याः और्वाश्रमे सुतः जातः, स विषेण सहोत्पन्नः। स सुतः महाबाहुः धर्मात्मा सगरः नामाभवत्। और्वः तस्य महात्मनः जातकर्मादीनि संस्कारान् कृत्वा, वेदशास्त्राणि चोपदिश्य, शस्त्रं दत्तवान्। तेन जामदग्न्यात् अग्न्यस्त्रं प्राप्तम्, यत् दानवैरपि न सह्यते। तेनास्त्रेण स्वबलस्य च प्रभावेन क्रुद्धः सगरः हयहेयान् रुद्र इव पशून् निघ्नन् जगाम। ततः स राजा शकान् यवनान् काम्बोजान् पारदान् पहलवान् च संहर्तुम् उद्यतः। सगरस्य प्रबलवधेन तेषां सर्वेषां शरणम् इच्छन्तः ते वसिष्ठं प्रपेदिरे। वसिष्ठः महर्षिः तेषां याचनेन तुष्टः सगरं निगृह्य तदा तेषां अभयं दत्तवान्। सगरः गुरोः वचनं श्रुत्वा तेषां धर्मानुसारं व्यवहत्, तेषां रूपं च परिवर्तितवान्। शकानां अर्धशिरः कृत्वा प्रेषितवान्, यवनानां काम्बोजानां च सम्पूर्णशिरः मुण्डयित्वा विससर्ज। पारदान् मुक्तकेशान् कृतवान्, पहलवान् श्मश्रुधारिणः। सर्वान् वेदाध्ययनयज्ञकर्मभ्यः च निवार्य, महानात्मा सगरः तान् निष्क्षत्रियान् चकार। शकाः यवनाः काम्बोजाः पहलवाः पारदाः च, केलिस्पर्शाः माहिषिकाः दार्वाः चोलाः खासाश्च— एते सर्वे क्षत्रियगणाः सगरेण वसिष्ठाज्ञया धर्मात् अपाकृताः। स धर्मविजयी राजा पृथिवीं विजित्य अश्वमेधयागाय अश्वं विससर्ज। तस्य अश्वस्य विचरणे, स अश्वः पूर्वदक्षिणसागरतीरे गत्वा भूमौ प्रविष्टः। राजा सर्वैः पुत्रैः सह तं देशं खनित्वा महोदधेः अन्तं प्राप्नोत्। तत्र ते आदिदेवम् हरिं कृष्णं प्रजापतिं विष्णुं कपिलरूपिणं हंसं नारायणं प्रभुं दृष्टवन्तः। ते सर्वे तस्य दृष्टिं प्राप्य तस्य तेजः आप्नुवन्। ततः सर्वे पुत्राः दग्धाः, केवलं चत्वारः अवशिष्टाः। बर्हिकेतुः सकेतुः च, धर्मनिष्ठौ शूरः पञ्चवनः च— एते सगरवंशस्य प्रवर्तकाः अभवन्। भगवान् हरिः नारायणः तस्मै वरान् दत्तवान्— अक्षयवंशत्वं, शताश्वमेधयागानाम् अधिकारः, वीरपुत्रः, सागरः, स्वर्गे च शाश्वतवासः। सागरः अश्वं गृहीत्वा नदीपतिं प्रणम्य 'सागर'नाम्ना प्रतिष्ठाम् आप। राजा अश्वं पुनः समुद्रात् पुनरप्यानीय शतशः अश्वमेधयागान् अकरोत्। षष्टिसहस्रपुत्राः ये अश्वानुगामिनः, ते सर्वे दग्धाः; तेषां तेजः नारायणे प्रविष्टम्। पुत्राणां संख्या षष्टिसहस्रं इति श्रूयते। ऋषयः ऊचुः— कथं सगरस्य महाबलिनः पुत्राः जाताः? केन प्रकारेण षष्टिसहस्रं वीरपुत्राः अभवन्? तद् वद। सूतः उवाच— सगरस्य द्वे पत्न्यौ तपसा विशुद्धे। ज्येष्ठा विदर्भराजस्य कन्या केशिनी नाम। कनिष्ठा च सुत्वरा, अरिष्टनेमिसुताः, भूमौ अनुत्तमरूपधारिणी। ताभ्यां तपसा पूजितः और्वः ऋषिः वरं दत्तवान्— एकया एकः पुत्रः स्यात् वंशकरः, अपरया षष्टिसहस्रपुत्राः जायेरन्। ऋषिवाक्यं श्रुत्वा केशिनी एकपुत्रं वंशहेतुम् इच्छति स्म। सुपर्णस्य भगिनी सुमति, षष्टिसहस्रपुत्रपोषणम् अङ्गीकृतवती। राजा तेषां पालनम् अकरोत्। कालान्तरे ज्येष्ठया केशिन्या ज्येष्ठः सुतः जातः— असमञ्जः नाम, सगरस्य सुतः ककुत्स्थवंशजः। सुमत्याः अपि कुम्भसमाकारगर्भः अभवत्, तस्मात् मध्ये षष्टिसहस्रपुत्राः उत्पन्नाः। सा तान् गर्भान् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु स्थापयामास। राजा प्रतिगर्भं धात्रीं नियुक्तवान्। नवमासात् अनन्तरं ते धर्मात्मनः पुत्राः सुखेन जाताः, येन सगरस्य हर्षः ववृधे। कालक्रमेण ते षष्टिसहस्रपुत्राः अश्वानुगामिनः वनं प्रविश्य तत्र प्रवृत्ताः। ज्येष्ठः नरव्याघ्रः असमञ्जः नाम, सगरस्य सुतः, महाबलः, केशधारी च अभवत्। एवं सगरस्य विषेण सह जन्म, शकादीनां धर्मच्युतिः, पुत्राणां च उत्पत्तिः, सर्वं विस्तरेण प्रवृत्तम्।