वायुपुराणम्

यः कश्चिद् चाक्षुषस्य मन्वन्तरस्य सृष्टिं चराचरां वेद, स मर्त्यानां आयुः समतिक्रम्य दिव्ये लोके पूज्यते। एवं चाक्षुषमनोर् एकत्र स्थितां सृष्टिं वर्णितवान्, षट् तु प्रजाः क्रमशः स्वायम्भुवाद्याः चाक्षुषान्ताः कीर्तिताः। हे द्विजश्रेष्ठ! मया यथामति एता सृष्टयः कथिताः, तासां विस्तारः तु वैवस्वतस्य सृष्टौ ज्ञेयः। विवस्वतः सर्वाः सृष्टयः अनन्ताः, न चातिक्रान्ताः; आरोग्यायुःधर्मकामार्थानुसारं यः निरसूयः एतान् गुणान् पठति, स तान् प्राप्नोति। अथ अहं महात्मनः वैवस्वतस्य मनोः सृष्टिं संक्षेपेण च विस्तारतः वक्तुम् आरभे; शृणुध्वं यथा वर्णयामि। सुत उवाच—सप्तमे चक्रे, वैवस्वतमनोर् समये, मरिचिकश्यपयोः देवाः परमर्षयश्च जाताः। आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः विश्वे मरुतः भृगवोऽङ्गिरसश्च—एतेषां देवतानां वर्गाः अष्टौ स्मृताः। आदित्या मरुतः रुद्राश्च कश्यपस्य पुत्राः विज्ञेयाः; साध्यवसुविश्वाः तु धर्मस्य त्रयः गणाः। भृगोः भर्गो देवः जातः, अङ्गिरसः पुत्रोऽङ्गिरसश्च; वैवस्वतान्ते एते देवाः सदा कामसमुत्थिताः। एषा वर्तमानसृष्टिः मरिचिसृष्टिरिति विज्ञेया; तेषां मध्ये वर्तमानः बलवानिन्द्रः नाम्ना प्रसिद्धः। ये गताः, ये च भविष्यन्ति, ये च वर्तमानाः—सर्वे मन्वन्तराणां इन्द्राः तुल्यलक्षणाः विज्ञेयाः। भूतभविष्यद्वर्तमानेश्वरः सहस्राक्षः पुरन्दरः—ये सर्वे मागवाः शृङ्गिणः वज्रपाणयः, ते शतशः शतकृत्वः यज्ञान् कृतवन्तः। त्रिषु लोकेषु सर्वे भूतानि, बलिनः दुर्बलाश्च, धर्मादिकारणैः अपि जय्याः वश्या च भवन्ति। तेजसा तपसा बुद्ध्या बलविद्याप्रभावैः ये भूतभविष्यद्वर्तमानेश्वराः, ते बलिनः भवन्ति; एतत् सर्वं वक्ष्यामि—शृणुत। भूतं वर्तमानं भविष्यच्च त्रयः लोका उच्यन्ते द्विजातिभिः; अयं भूमण्डलं भूर्लोकः, अन्तरिक्षं भुवः, भविष्यत्स्वर्गः इति त्रयाणां साधनानि वक्ष्यामि। पुत्रकाम्यया ध्यानं कुर्वतः, ब्रह्मणा आदौ ‘भूः’ इति वाक्यं प्रोक्तम्; ततः अयं भूर्लोकः उत्पन्नः। अस्मिन् सति ब्रह्मणा पुनः ‘भवत्’ इति शब्दः उक्तः; सत्त्वात् अयं लोकः भूर्लोकः अभवत्; अतः प्रथमं लोकं द्विजातयः भूः इति आहुः। अस्मिन् सति ब्रह्मणा पुनः ‘भवत्’ इति शब्दः उक्तः; ‘भवत्’ इति भाव्यम्, तच्च कालस्य शब्दः। ‘भवनात्’ भुवर्लोकः इति व्युत्पत्तिविद्भिः व्याख्यातः; अन्तरिक्षं भुवः, एवं द्वितीयः लोकः नाम्ना विख्यातः। भुवर्लोके उत्पन्ने, ब्रह्मणा तृतीयः शब्दः ‘भव्य’ इति उक्तः; तस्मात् भव्य इति लोकः अभवत्। ‘भव्य’ इति भविष्यत्, तस्मात् तद् भविष्यद्भावः; नाम्ना तु सः स्वर्ग इति स्मृतः। तृतीयः लोकः ‘स्वः’ इति कथितः; एवं भव्य इति लोकः अभवत्; ‘भू’ धातुः भविष्यति इति प्रयुज्यते। अयं भूमण्डलं भूः, अन्तरिक्षं भुवः, स्वर्गः भव्यः; एष त्रयलोकसारः। एतेषां त्रयाणां लोकानां सम्बन्धिन्यः त्रिःव्याहृतयः जाताः; ‘नाथ’ धातुः रक्षणे इति धातुविद्भिः ज्ञायते। तेषां त्रयाणां लोकानां—भूतभविष्यद्वर्तमानानां—नाथाः इन्द्राः इति द्विजातिभिः कथ्यन्ते। देवानां प्रमुखाः इन्द्राः, गुणयुक्ताश्च; प्रत्येकमन्वन्तरे ये देवाः यज्ञभागिनः, ते एव। यक्षगन्धर्वराक्षसपिशाचसर्पदानवाः—एते सर्वे देवानाम् इन्द्रबलानि विज्ञेयानि। देवानाम् इन्द्राः गुरवः नाथाः राजा: पितरश्च; एते उत्तमा देवाः धर्मेण सर्वाणि भूतानि रक्षन्ति। एवं देवानाम् इन्द्राणां लक्षणानि संक्षेपेण उक्तानि; इदानीं सप्तर्षीणां स्वर्गे वर्तमानानां वक्ष्यामि। गाधिजः कौशिकः प्राज्ञः, महातपाः विश्वामित्रः, भर्गवो जमदग्निः, ऊरुपुत्रः वीर्यवान्; बृहस्पतेः पुत्रः भरद्वाजः महातपाः, औतथ्यः गौतमः विद्वान्, शरद्वान् धर्मनामकः। स्वयंभुवः भगवतः अत्रिः, ब्रह्मकः पञ्चमः; षष्ठः वसुमान् वसिष्ठस्य पुत्रः लोके प्रसिद्धः। वत्सरः कश्यपश्च—एते सप्त महात्मानः पुण्यश्लोकाः; एते सप्त सिद्धर्षयः अस्मिन् वर्तमानपर्वणि सन्ति। इक्ष्वाकुः नाभागः धृष्टः शर्यति च; नारिष्यन्तः प्रसिद्धः, नभः, उद्दिष्टः च। करुषः पृथुध्रः, वसुमान् नवमः स्मृतः; एते नवान् वैवस्वतमनोः पुत्राः इति कथ्यन्ते; एष सप्तमः कालः मया वर्णितः। एवं द्वितीयं पर्वं विस्तरेण क्रमशः वर्णितम्, हे द्विज! किं पुनः वर्णनीयम्? द्वितीयं पर्वं सुतस्य बुद्धिमतः श्रुत्वा, शौनकः तृतीयपर्वणः विषये पप्रच्छ। ‘द्वितीयं पर्वं त्वया क्रमशः कीर्तितम्; तृतीयं पर्वं विस्तारतः उपोद्वातेन सह वर्णय;’ इति उक्तः सुतः हर्षेण प्रोवाच। ‘तृतीयं पर्वं उपोद्वातेन सह अहं संपूर्णं वर्णयिष्यामि; हे विप्राः, शृणुत मम वचः यथोत्पत्तिं वदामि।’ विस्तरेण क्रमशः वैवस्वतस्य महात्मनः मनोः उत्पत्तिं शृणुत।