वायुपुराणम्

शीतकालस्य चन्द्रमण्डलविभूषिता, त्रिधा रूपवती, त्रिशङ्कु-नक्षत्र-शोभिता सा सुन्दरी मन्दं मन्दं चलति। त्रिशङ्कु-राज्ञः पत्नी सत्यरता केकयवंशजा, तस्य पुत्रं निष्पापं हरिश्चन्द्रं प्रसूतवती। स राजा हरिश्चन्द्रः त्रिशङ्कु-पुत्रः इति प्रसिद्धः, राजसूय-यज्ञकर्ता च सर्वभौमः इति ख्यातः। हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः बलवान् रोहितः, रोहितस्य पुत्रः हरितः, तस्य वंशे चञ्चु-हारितः अभवत्। चञ्चु-हारितस्य पुत्रौ विजयोऽथ सुदेवः, विजयो यो सर्वान् क्षत्रियगणान् विजित्य तत् नाम प्राप्तवान्। तत्र रुरुकः पुत्रः धर्मार्थनिपुणः राजा, रुरुकात् हृतकः पुत्रः, तस्मात् बाहुः अभवत्। स राजा बाहुः दुःखितः हहयहैः तालजङ्घैः, शकैः यवनैः काम्बोजैः पारदैः पल्लवैः च निर्जितः अभवत्। स धर्मेऽपि सत् युगे नातिवृत्तः; बाहोः पुत्रः सगरः विषसहितः जातः, भृगु-आश्रमं प्राप्त्वा तुर्वया रक्षितः। भर्गवात् अग्न्यस्त्रं लब्ध्वा सगरः पृथिवीं विजित्य हहयहैः सह तालजङ्घान् हत्वा। स स्थिरचित्तः शकान् पल्लवान् धर्ममार्गात् निष्कासितवान्; क्षत्रियान् पारदान् च स्वधर्मात् अपाकृतवान्। तदा ऋषयः पप्रच्छुः—कथं सगरः विषसहितः जातः? किमर्थं च राजा कोपात् शकादीन् क्षत्रियवीर्यवान् स्वकुलधर्मात् निष्कासितवान्? सूतः उवाच—बाहोः राज्यं दुःखितस्य हहयहैः, तालजङ्घैः, शकैः च संगम्य अपहृतम्। यवनाः, पारदाः, काम्बोजाः, पल्लवाः च, एते पञ्च हहयहैः सह आगच्छन्। शक्तिमन्तः क्षत्रियश्रेष्ठाः राज्यं अपहृत्य, बाहुः राज्यहीनः धर्मात्मा पत्न्या सह वनं गत्वा तपः कृतवान्। काले गत्वा राजा जलार्थं निर्गतः, वृद्धत्वात् दुर्बलः मार्गे मृतः। तस्य पत्नी यादवकुल्या गर्भिणी, पृष्ठतः अनुगता; सहधर्मिण्या विषं दत्तं गर्भनाशाय। सा स्वपतेः चितां विधाय तं अग्नौ स्थापयित्वा, भृगुवंशजः और्वः तां दयया निरोधयामास। और्वस्य आश्रमे सा विषसहितं पुत्रं प्रसूतवती; बलवन्तं धर्मज्ञं पुत्रं सगरं। और्वः महात्मनः जातकर्मादि कृतवान्, वेदशास्त्राणि शिष्याय शिक्षितवान्, अस्त्रं च दत्तवान्। स जामदग्न्यात् अग्न्यस्त्रं प्राप्तवान्, यद् दैत्याः अपि न शक्नुवन्ति; तेन अस्त्रेण स्वबलात् कोपात् हहयहैः हन्यमानः रुद्रवत् पशुगणान् जघान। ततः राजा शकान्, यवनान्, काम्बोजान्, पारदान्, पल्लवान् च सम्पूर्णतः नष्टुं संकल्पितवान्। सगरस्य प्रहारात् शरणमिच्छन्तः सर्वे वसिष्ठं शरणं गत्वा रक्षां याचितवन्तः। वसिष्ठः महर्षिः तेषां प्रार्थनां स्वीकृत्य सगरं निगृह्य तत्र आश्वासितवान्। सगरः गुरोः प्रतिज्ञां श्रुत्वा तेषां धर्मानुसारं कृतवान्, रूपपरिवर्तनं च अकरोत्। शकानां शिरः अर्धं मुण्डयित्वा तान् प्रेषितवान्; यवनानां शिरः सम्पूर्णं मुण्डयित्वा, काम्बोजानां च तथा। पारदान् केशविस्तीर्णान् कृतवान्, पल्लवान् दाढीधारिणः; सर्वान् वेदपाठात् मन्त्रोच्चारणात् च वञ्चितवान् स महात्मा। शकाः, यवनाः, काम्बोजाः, पल्लवाः, पारदाः, केलिस्पर्शाः, माहिषिकाः, दार्वाः, चोलाः, खासाः च—एते सर्वे क्षत्रियगणाः सगरस्य धर्मनिष्कासनं प्राप्तवन्तः, यथा वसिष्ठस्य पूर्वोक्तम्। स धर्मविजयी राजा पृथिवीं विजित्य अश्वमेधयज्ञाय अश्वं प्रेषितवान्। अश्वस्य विचरणे पूर्वदक्षिणसागरतीरे तं अश्वं भूमौ प्रविष्टम्। राजा पुत्रैः सह तं देशं उत्खाय महासमुद्रान्तं प्राप्तवान्। तत्र आदिदेवं हरिं कृष्णं प्रजापतिं विष्णुं कपिलरूपं हंसं नारायणं प्रभुं ददृशुः। तस्य दृष्टिं प्राप्य, तस्य तेजः लब्ध्वा, सर्वे पुत्राः दग्धाः, केवलं चत्वारः अवशिष्टाः। बरिकेतुः, सकेतुः, धर्मनिष्ठाः त्रयः—शूरः, पंचवनः—एते वंशप्रवर्तकाः अभवन्। भगवन् हरिः नारायणः तस्मै वरान् दत्तवान्—अक्षयवंशः, शताश्वमेधयज्ञः, बलवान् पुत्रः, समुद्रः, दिवि नित्यनिवासः। समुद्रः अश्वं गृहीत्वा नदीपतिं नमस्कृतवान्, तेन 'सागर' इति पदं प्राप्तवान्। राजा समुद्रात् अश्वं प्राप्त्वा शतशः अश्वमेधयज्ञं पुनः पुनः अकरोत्। षष्टिसहस्रपुत्राः अश्वानुगमनं कृत्वा दग्धाः, तेषां तेजः नारायणे प्रविष्टम्; इति श्रूयते। ऋषयः पप्रच्छुः—कथं सगरस्य बलवन्तः पुत्राः जाताः? केन प्रकारेण षष्टिसहस्रवीर्यवन्तः अभवन्? सूतः उवाच—सगरस्य द्वे पत्न्यौ तपसा शुद्धे; ज्येष्ठा विदर्भराजपुत्री केशिनी नाम।