वायुपुराणम्

स बलवान् त्रिशङ्कुः, दस्युवृत्तिम् आचरन्तं दृष्ट्वा, तां गोमातरं जघान; स एव च विश्वामित्रस्य पुत्रैः सह तस्याः मांसं भुक्तवान्। एतद्वृत्तान्तं श्रुत्वा भगवाँस् वसिष्ठः तम् उत्ससर्ज; स च महर्षिः तं राजपुत्रम् इदम् उवाच— "क्रूरात्मन्, यदि त्वं न अधमः पुरुषेषु, त्रिभिः लौहशूलैः शरीरं ते विदारितं भवतु। पित्रा अप्रियम् आचरितम्, आचार्यगोरवधः कृतः, अनवश्यकं च वनवासे भुक्तम्—एषा ते त्रिविधा अपराधः।" एवं तानि त्रिशूलानि दृष्ट्वा, महान् तपस्वी स तम् त्रिशङ्कुं नामाकरोत्; ततोऽसौ त्रिशङ्कुरिति प्रसिद्धः। विश्वामित्रः स्वकुटुम्बाय उपजीवनं कृत्वा प्रत्यागत्य, तदा तुष्टः स त्रिशङ्कवे वरं दत्तवान्। वरवरणे प्रेरितः स राजपुत्रः आचार्यं पप्रच्छ, तस्मिन्काले द्वादशवर्षीयं दुर्भिक्षं बभूव, क्षुत्तृड्भयं च आसीत्। ततः स महर्षिः तं पितृराज्ये अभिषिच्य, यज्ञान् कारयामास; देवैः वसिष्ठेन च साक्षात् दृष्ट्वा कौशिकः तं देहसहितं स्वर्गं निनय। वसिष्ठेण निरीयमाणं तद् अद्भुतं बभूव; अत्र च पुराणविदः द्वौ श्लोकौ पठन्ति— "विश्वामित्रानुग्रहेण त्रिशङ्कुः स्वर्गे देवैः सह शोभते, तस्य प्रज्ञावतो महात्मनः प्रसादात्।" शशिना शीतकाले शोभितः, त्रिविधाभरणयुक्तः, त्रिशङ्कुनक्षत्रेण भूषितः, स सुन्दरः, शक्तिहीनः शनैः सञ्चरति। तस्य भार्या सत्यरता नाम केकयवंशसम्भवा, पुत्रं निष्पापं हरिश्चन्द्रं जनयामास। स राजा हरिश्चन्द्रः त्रिशङ्कोः पुत्रः, राजसूययाजकः, चक्रवर्तीति प्रसिद्धः। हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः वीर्यवान् रोहितः, तस्य पुत्रः हरितः, तस्यैव वंशे चञ्चु हारितः इति श्रूयते। चञ्चोः पुत्रौ विजयः सुदेवश्च जातौ; सर्वक्षत्रियविजयी विजयः तेनैव नाम्ना प्रसिद्धः। तत्र रुरुकः पुत्रः धर्मार्थकुशलः राजा बभूव; रुरुकात् हृतकः, तस्मात् बाहुः अभवत्। स राजा बाहुः, शत्रुभिः—हैहयैः, तालजंघैः, शकैः, यवनैः, काम्बोजैः, पारदैः, पल्लवैश्च—पराजितः, धर्मेऽपि सत्ययुगे नातिशुद्धः। बाहोः पुत्रः सगरः विषेण सह जातः; भृग्वाश्रमं गत्वा तुर्वया रक्षितः। भृगुपुत्रात् अग्न्यस्त्रं प्राप्य, सगरः पृथिवीं जित्वा, तालजंघान् हैहयैः सह हत्वा। स धर्मज्ञः शाकान् पल्लवान् च धर्मात् च्यावयामास; तथैव क्षत्रियान् पारदान् च स्वकर्मभ्यः अपाकरोत्। अत्र मुनयः पप्रच्छुः—"कथं सगरः विषेण सह जातः? कियदर्थं च स राजा शाकादीन् महाक्षत्रियान् कुलधर्मात् च्यावयामास?" सूतः प्रत्युवाच—"बाहोः राज्यं, शत्रुभिः—हैहयैः, तालजंघैः, शकैश्च—हृतम्; यवनाः, पारदाः, काम्बोजाः, पल्लवाश्च, एते पञ्च जातयः हैहयार्थं समागताः। तैः बलाढ्यैः क्षत्रियश्रेष्ठैः राज्यं हृतम्; बाहुः राज्यहीनः, धर्मात्मना पत्नीसमेतः वनं प्रविष्टः, तपश्चकार। कालेन जलार्थं निर्गत्य, जरया दुर्बलः स राजा मृत्युम् उपेयाय। तस्य यदव्या भार्या गर्भिणी पृष्ठतः अन्वगच्छत्; तस्या अन्यया सहभार्या तं गर्भं विषेण हन्तुम् उद्यतवती। पतिसंस्कारार्थं वह्नौ पतिं स्थाप्य, भृगुवंशजः औरवः तां दयया निवारयामास। तस्य आश्रमे सा विषेण सह पुत्रं प्रसूतवती; महाबाहुः धर्मात्मा सगरः नाम पुत्रः जातः। औरवेण जातकर्मादिकं कृतं, वेदशास्त्राणि चोपदिष्टानि, अस्त्रं च दत्तम्। जामदग्न्यात् अग्न्यस्त्रं प्राप्य, येन दैत्याः अपि न शेकुः, स शक्तियुक्तः सगरः क्रुद्धः हैहयान् रुद्र इव पशून् हत्वा। ततः स राजा शाकयवनकाम्बोजपारदपल्लवान् संहर्तुम् उद्यतः। सगरस्य बलेन निह्यमानाः ते सर्वे शरणार्थिनः वसिष्ठं जग्मुः। वसिष्ठः महर्षिः तेषां प्रार्थनां अनुमन्य, सगरं निगृह्य तदा तान् अभयम् अदात्। सगरः आचार्यस्य वचः श्रुत्वा धर्मतः तेषां रूपं परिवर्तयामास। शाकानां अर्धशिरः कृत्वा प्रस्थापितवान्; यवनानां काम्बोजानां च सम्पूर्णशिरः मुण्डितवान्। पारदान् मुक्तकेशान्, पल्लवान् श्मश्रुणा युक्तान् अकारयत्; सर्वान् वेदाध्ययनसंस्कारवर्जितान् चकार। शाकयवनकाम्बोजपल्लवपारदाः, केलिस्पर्शाः, माहिषिकाः, दार्वाः, चोलाः, खासाश्च—एते सर्वे क्षत्रियगणाः सगरेण वसिष्ठाज्ञया धर्मात् अपाकृताः। स धर्मविजयी राजा, पृथिवीं जित्वा, अश्वमेधयागार्थं अश्वं विससर्ज। तस्य अश्वस्य विचरतो, स अश्वः पूर्वदक्षिणसागरतीरे नीत्वा, भूमौ प्रविष्टः।