वायुपुराणम्

सत्यव्रतः बाल्यकालादेव भवितव्यस्य प्रवाहेण वसिष्ठे क्रोधं अधिकं बिभ्रद् आसीत्, यथा वसिष्ठः स्वयं न बिभ्रत्। तस्य पिता, शोकाकुलः, पुत्रं राज्यात् परित्यज्य त्यक्तवान्; तदा वसिष्ठः कारणमेकं ज्ञात्वा तं न वारयामास। विवाहमन्त्राणां समापनं सप्तमे पादे भवति, अतः सत्यव्रतः सप्तमे पादे तान् सम्पूर्णान्। धर्मज्ञः वसिष्ठः मन्त्रपाठनं न इच्छन्, अतः वसिष्ठः मनसि सत्यव्रतं प्रति क्रोधं बिभ्रत्। तदा वसिष्ठः, गुरुर्भवान्, युक्त्या कार्यं कृतवान्; किन्तु सत्यव्रतः उपांशुव्रतं यथायोग्यं न पालितवान्। तस्य निर्गमने, यः पिता स्थानं बिभ्रत्, तस्य द्वादशवर्षाणि इन्द्रः वर्षं न दत्तवान्। अतः तददीक्षा, पृथिव्यां दुर्बला विविधा च भूत्वा, कुलस्य स्वस्य च प्रायश्चित्तं सम्पादयति। तदा वसिष्ठः तं, पितृत्यक्तं, प्रतिषेधित्वा उवाच—"अहं तं पश्चाद् राज्याभिषेकं करिष्यामि।" सत्यव्रतः दृढनिश्चयः सन् द्वादशवर्षाणि दीक्षाकालं बिभ्रत्; वसिष्ठः महात्मा मांसं न प्राप्नोत्। सत्यव्रतः कामधेनुं पश्यन्, क्रोधमोहक्लेशभोजनकाङ्क्षया प्रेरितः, ताम् एवं अकरोत्। तस्य चौरवृत्तिं दृष्ट्वा, बलश्रेष्ठः तां हत्वा, सः स्वयं विश्वामित्रपुत्रैः सह मांसं खादितवान्। वसिष्ठः तद्वृत्तं श्रुत्वा तं त्यक्तवान्; तदा वसिष्ठः तं राजकुमारं उवाच— "क्रूरः क्रूरः, यदि त्वं नात्यन्तं नृशंसः, तव देहः त्रिभिः लौहशूलैः विदारितः भवतु।" पितरं न तुष्ट्वा, गुरोः गवां हत्यां कृत्वा, निर्वासे निषिद्धं खादित्वा, तव अपराधः त्रिविधः। तदा त्रिशूलानि दृष्ट्वा महातपस्वी तं त्रिशङ्कु इति नाम दत्तवान्; तस्मात् त्रिशङ्कु इति प्रसिद्धः अभवत्। विश्वामित्रः, कुटुम्बायागमनं कृत्वा, तदा तुष्टः त्रिशङ्कवे वरं दत्तवान्। वरं वरणे प्रेरितः, राजकुमारः गुरुम् अपृच्छत्, तदा द्वादशवर्षीयं अनावृष्टिं दुर्भिक्षभीतिः आसीत्। तस्य पितृराज्ये अभिषिक्तं कृत्वा, ऋषिः यज्ञं कारयामास; देवैः वसिष्ठेन च साक्षात् कौशिकः तं देहतः स्वर्गं निनीत्। वसिष्ठः तं पश्यन्, अद्भुतं अभवत्; तत्र अपि पुराणविदः द्वे श्लोके पठन्ति। विश्वामित्रकृपया त्रिशङ्कुः स्वर्गे देवैः सह प्रकाशते, तस्य महात्मनः अनुग्रहात्। शनैः सुन्दरी, शक्तिहीना, शिशिरेन्दुना भूषिता, त्रिविधा शोभिता, त्रिशङ्कुनक्षत्रेण अलङ्कृता, गच्छति। तस्य पत्नी सत्यरता, केकयवंशे जाता, हरिश्चन्द्रं निष्पापं पुत्रं अजनयत्। स राजा हरिश्चन्द्रः त्रिशङ्कुपुत्रः, राजसूययज्ञकर्ता, सार्वभौमः इति प्रसिद्धः। हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः बलवान् रोहितः; रोहितस्य पुत्रः हरितः, तस्य वंशजः चञ्चु हारितः। चञ्चु हारितस्य पुत्रौ विजयोऽथ सुदेवः; विजयो यो सर्वान् क्षत्रियकुलान् विजितवान्, तेन नाम्ना प्रसिद्धः। तत्र रुरुकः पुत्रः धर्मार्थनिपुणः राजा; रुरुकात् हृतकः तस्य पुत्रः, तस्मात् बाहुः जातः। राजा बाहुः, दुःखितः, हैहयैः तालजङ्घैः च, शकैः यवनैः कंबोजैः पारदैः पल्लवैः च, अपकृष्टः। सः सत्ययुगे अपि धर्मं न अतीव पालितवान्; बाहोः पुत्रः सगरः विषसहितः जातः, भृगुश्रमं प्राप्त्वा तुर्वया रक्षितः। भर्गवात् अग्नेयास्त्रं लब्ध्वा, सगरः हैहयैः सह तालजङ्घान् भूमिं जित्वा हत्वा। सः दृढः शाकान् पल्लवान् धर्मपथात् अपाकृतवान्; तथैव क्षत्रियान् पारदान् धर्मात् अपाकृतवान्। ऋषयः पप्रच्छुः—"कथं सगरः विषसहितः जातः? तथा किमर्थं राजा क्रुद्धः शाकान् अन्यांश्च क्षत्रियश्रेष्ठान् कुलधर्मात् अपाकृतवान्?" सूतः उवाच—"बाहोः राज्यं, दुःखितस्य, हैहयैः तालजङ्घैः शकैः च समागतैः अपहृतम्। यवनाः पारदाः कंबोजाः पल्लवाः च, एते पंच क्षत्रियाः हैहयार्थं अग्रे गताः। ते शक्तिमन्तः क्षत्रियश्रेष्ठाः राज्यं जिगृक्षुः; बाहुः राज्यच्युतः, पत्नीया सह वनं गतः, तपः कृतवान्। कालान्तरे राजा जलार्थं निर्गतः, वृद्ध्याऽशक्त्या मार्गे मृतः। तस्य पत्नी, यदवी, गर्भिणी, पृष्ठतः अनुगता; सहपत्नी तस्य गर्भं विनाशयितुं विषं दत्तवती। सा पति-पावकं सज्जीकृत्य, तं अग्नौ स्थापयामास; तदा भृगुवंशजः औरवः तां दयया निवारितवान्। तस्य आश्रमे सा विषसहितं पुत्रं अजनयत्; महाबाहुः धर्मात्मा सगरः नाम पुत्रः जातः। औरवः तस्य महात्मनः जातकर्मादिकं कृत्वा, वेदशास्त्रं शिक्षयित्वा, अस्त्रं दत्तवान्। जामदग्न्याद् अग्नेयास्त्रं लब्धवान्, यन्न दानवाः अपि सहनं शेकुः; तेन अस्त्रेण शक्त्या च हैहयाः क्रुद्धः हत्वा, रुद्रः इव पशून् हन्ति।" एवं सत्यव्रतः त्रिशङ्कुः, तस्य वंशः, सगरः च, धर्मस्य, वीर्यस्य, तपस्य च आदर्शः इति पुराणेषु प्रसिद्धः।