वायुपुराणम्

इन्द्रः तस्य देशे वर्षाणि निरोधयामास, तत्र तु द्वादश वर्षाणि, तस्य अधर्मस्य कारणात् महती दुर्भिक्षा अभवत्। तस्मिन देशे महातपस्वी विश्वामित्रः स्वां भार्यां परित्यज्य, समुद्रतीरे उग्रं तपः अकरोत्। तस्य भार्या, मध्यजं स्वाभाविकं पुत्रं ग्रीवायाम् बद्ध्वा, तं विक्रयाय घोषयन्ती, जीविकायै समर्पयामास। तं ग्रीवायाम् बद्धं विक्रीयमानं दृष्ट्वा, धर्मात्मा, विनीतः, राजकुमारः, महर्षेः पुत्रः, तं विमोचयामास। सत्यव्रतः, महाबुद्धिः, तस्य जीविकायै यत्नं अकरोत्, विश्वामित्रस्य तुष्ट्यै तथा दयायै। सः ग्रीवायाम् बद्धः, महातपस्वी, गालवः इति प्रसिद्धः अभवत्; कौशिकः ऋषिः, तस्य पिता, तस्य वीर्येण विमुक्तः अभवत्। सत्यव्रतः, व्रत, श्रद्धा, दया, प्रतिज्ञा च पालनं कृत्वा, तपस्यां निष्ठः, विश्वामित्रस्य भार्यां पालयामास। सः मृगान्, वराहान्, महिषान्, अन्यांश्च वनवासिनः पशून् विश्वामित्रस्य आश्रमस्य समीपे हत्वा, तेषां मांसं पक्वत्। उपांशु-व्रतम् अनुष्ठाय, द्वादश-वर्षीय दीक्षां कृत्वा, पितुः आज्ञया, राजा वनवासं कुर्वन्, तस्य सेवां अकरोत्। वसिष्ठः ऋषिः, पुरोहितैः आचार्यैः च सह, अयोध्यां, राज्यं, राजगृहं च रक्षितवान्। सत्यव्रतः, बाल्यकालादेव, भविष्यस्य प्रभावात्, वसिष्ठे अधिकं क्रोधं धारयामास। यदा तस्य पिता, रुदन्, पुत्रं राज्यात् त्यक्तवान्, वसिष्ठः तं न वारयामास, कारणं तस्य आसीत्। सप्तमे पादे विवाहमन्त्राणां समापनं भवति; तेन सत्यव्रतः तान् सप्तमे पादे अकरोत्। धर्मविद् वसिष्ठः मन्त्राणां पाठनं न इच्छत्; अतः वसिष्ठः मनसि सत्यव्रतः प्रति क्रोधं धारयामास। पूज्यः वसिष्ठः, गुरु, तस्मिन समये बुद्ध्या आचरितवान्; परन्तु सत्यव्रतः उपांशु-व्रतं सम्यक् न अकरोत्। यदा सः निर्गतः, तस्य पितुः स्थानं ये महात्मानः आसन्, तत्र द्वादश वर्षाणि इन्द्रः वर्षं निरोधयामास। अतः अधुना सा दीक्षा, पृथिव्यां दुर्बला, विविधा च भूत्वा, कुलस्य तथा स्वस्य प्रायश्चित्तं करोति। ततः पूज्यः वसिष्ठः तं पितृ-त्यक्तं वारयामास, "अहं तं पश्चात् राज्ये अभिषेकं करिष्यामि" इति उक्तवान्। सः दृढनिश्चयः, द्वादश-वर्षीय दीक्षां सहनं अकरोत्, यदा महात्मा वसिष्ठः मांसं न प्राप्नोत्। राजकुमारः तां सर्वकामधेनुं दृष्टवान्; क्रोध, मोह, श्रान्ति, क्षुधा च प्रेरितः, तं कर्म अकरोत्। तस्य चौरवृत्तिं आचरन्तं दृष्ट्वा, श्रेष्ठः बलवान् तां हत्वा; सः स्वयं विश्वामित्रस्य पुत्रैः सह तस्य मांसं अश्नोत्। यदा वसिष्ठः तद् श्रुतवान्, तं त्यक्तवान्; पूज्यः वसिष्ठः तं राजकुमारम् उवाच— "क्रूर, क्रूर, लोहेन त्रिभिः शूलैः ते शरीरं विद्ध्यताम्, यदि त्वं न अधमः पुरुषः।" पितरं अप्रसाद्य, गुरोः गाम् हत्वा, वनवासे निषिद्धं खादित्वा, ते त्रिधा अपराधः। तद् दृष्ट्वा त्रिशूलानि, महातपस्वी तं त्रिशङ्कु इति नाम अकरोत्; ततः तेन त्रिशङ्कु इति प्रसिद्धः अभवत्। विश्वामित्रः, कुटुम्बाय आगत्य, प्रसन्नः तस्मै त्रिशङ्कवे वरं दत्तवान्। वरं इच्छ्यमानं दृष्ट्वा, राजकुमारः तं गुरुम् अपृच्छत्, तस्मिन समये द्वादश-वर्षीय दुर्भिक्षं, क्षुधा-भयं च आसीत्। तं पितृ-राज्ये अभिषिक्त्वा, ऋषिः तं यज्ञं कर्तुं अकरोत्; देवैः वसिष्ठेन च साक्षात्, कौशिकः तं शरीरेण स्वर्गं निनीत्। वसिष्ठः तं पश्यन्, अद्भुतं अभवत्; तत्र अपि, पुराणविदः जनाः द्वौ श्लोकौ पठन्ति। विश्वामित्रस्य कृपया, त्रिशङ्कुः स्वर्गे देवैः सह विराजते, तस्य ज्ञस्य, शक्तिमतः च अनुग्रहात्। शनैः गच्छति सा रम्या, शक्तिहीना, शिशिरे चन्द्रमसा भूषिता, त्रिरूपा, त्रिशङ्कु-नक्षत्रेण शोभिता। तस्य भार्या सत्यरता नाम, केकयवंशोद्भवा, पुत्रं हरिश्चन्द्रं निष्पापं जनयामास। सः राजा हरिश्चन्द्रः त्रिशङ्कु-पुत्रः इति प्रसिद्धः, राजसूय-याजकः, सार्वभौमः च। हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः महाबलः रोहितः, रोहितस्य पुत्रः हरितः, तस्य वंशे चञ्चु-हारीतः इति कथ्यते। चञ्चु-पुत्रौ विजयः सुदेवः च; विजयः सर्वान् क्षत्रियकुलान् विजित्य, तेन नाम्ना प्रसिद्धः। तत्र रुरुकः पुत्रः, धर्मार्थनिपुणः राजा; रुरुकात् हृतकः पुत्रः, तस्मात् बाहुः अभवत्। सः राजा, पीडितः, हैहयैः, तालजङ्घैः, शकैः, यवनैः, कम्बोजैः, पारदैः, पहलवैः च अपकृतः। सः नातिदार्मिकः, सतयुगे अपि; बाहोः पुत्रः सगरः, विषेण सह जातः, भृगु-आश्रमं गत्वा, तुर्वा द्वारा संरक्षितः। भर्गवात् अग्न्यस्त्रं प्राप्त्वा, सगरः राजा, पृथिवीं जित्वा, तालजङ्घान् हैहयैः सह हत्वा। दृढनिश्चयः शाकान् पहलवान् च धर्मतः निष्कासितवान्; तथा धर्मज्ञः क्षत्रियान् पारदान् च स्वधर्मात् निष्कासितवान्।