वायुपुराणम्

शम्भूतस्य पुत्रः आसीदनरण्यः, स वीर्यवान् महाबलश्च। स तु त्रैलोक्यविजये रावणेन पुरा हतः। अनरण्यस्य पुत्रः त्रसदश्वः, तस्य हर्ष्यश्वः, हर्ष्यश्वात् दृशद्वत्यां जनिषे राजा वसुमान्। वसुमतः पुत्रः धर्मात्मा त्रिधन्वा, तस्य पुत्रः त्रैधन्वनः, स त्रयीविद्याविद् युद्धविशारदश्च। त्रैधन्वनस्य सुतः सत्यव्रतः महाबलः आसीत्। स तु विदर्भपत्नीं हत्वा दिव्यान् भग्न्वान् हरित्वा चकार। स धर्मविवाहात् बहिष्कृतः, तस्य पुत्रः विष्णुवृद्धः, विष्णुनाऽभिवृद्धत्वात् स एवमुपलभ्यते। एतेऽङ्गिरसः सन्तः ब्राह्मणाः क्षत्रधर्ममाश्रिताः। सत्यव्रतस्य तु कर्म, कामबलमोहसंयोगात् च सङ्कर्षणबलात् च, दैवयोगेन च, बुद्धिमता कृतम्। तस्य पिता त्रैधन्वनः, त्रैविध्यगुणसम्पन्नः, अधर्मसंयोगात् पुत्रं परित्यक्तवान्, क्रोधात् पुनः पुनः 'गच्छ' इति प्रोवाच। सत्यव्रतः पितरं पुनः पुनः पप्रच्छ—'क्व गच्छेयम्?' इत्यतः स पिता अवदत्—'चाण्डालानां मध्ये वस।' 'नाहं स्वपुत्रेण पुत्रमिच्छामि, कुलपाङ्क!' इति वचनेन स नगरात् पितुर्निर्देशेन निर्गतः। तत्र वसिष्ठः महर्षिः तं न वारयामास। सत्यव्रतः बुद्धिमान् स्थिरचित्तश्च, पित्रा मुक्तः, चाण्डालयाश्रमसमीपे वासं चकार, पिता तु वनं गतः। तस्य राज्ये इन्द्रेण वृष्टिः निरुद्धा, द्वादशसंवत्सराणि तदधर्मकारणात् अनावृष्टिः अभवत्। तत्र महानृषिः विश्वामित्रः भार्यां त्यक्त्वा, समुद्रतीरे घोरं तपश्चरितवान्। तस्य भार्या, मध्यजं स्वाभाविकं पुत्रं ग्रीवायां बद्ध्वा, जीवनार्थं घोषयन्ती विक्रयणाय समुपनिन्ये। तं ग्रीवायां बद्धं विक्रीयमानं दृष्ट्वा, धर्मात्मा विनीतः सत्यव्रतः, महर्षिपुत्रः, तं विमोचयामास। सत्यव्रतः महाबुद्धिः, विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थं, दययाऽपि, तस्य भरणं चकार। स बालकः ग्रीवायां बद्धत्वात् 'गालव' इति विख्यातः, स महातपाः, कौशिकऋषिः पितरं तेन वीर्येण मुक्तवान्। सत्यव्रतः तु व्रतश्रद्धया, भक्त्या, दयया, प्रतिज्ञया च, विश्वामित्रपत्नीं पालयामास। मृगान्, वराहान्, महिषान्, वन्यपशून् च वधित्वा, विश्वामित्राश्रमसमीपे तेषां मांसं पचति स्म। स उपांशुव्रतम् आस्थाय, द्वादशवर्षीयं दीक्षां कृत्वा, पितुः आज्ञां पालयन्, पिता च वनवासे स्थितः। वसिष्ठः महर्षिः, ऋत्विग्भिः आचार्यैः च सह, अयोध्यां राज्यं च राजगृहं च पालयामास। सत्यव्रतः बाल्ये एव, भविष्यद्भावप्रेरितः, वसिष्ठे अधिकं कोपं बिभ्रत्। पिता रुदन्, पुत्रं राज्यात् त्यक्तवान्, तदा वसिष्ठः न प्रतिषेधयामास, हेतोः। सप्तमे पादे विवाहमन्त्राणां समाप्तिः, तस्मात् सत्यव्रतः सप्तमे पादे तान् अकार्षीत्। धर्मज्ञः वसिष्ठः मन्त्रपाठे नाभिलषत्, तस्मात् वसिष्ठः सत्यव्रते मनसि कोपं बिभ्रत्। वसिष्ठः तदा युक्त्या व्यवहत्सु, सत्यव्रतः तु उपांशुव्रते न यथायोग्यं स्थितवान्। पितुः स्थाने महात्मानं कञ्चन निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, द्वादशवर्षाणि इन्द्रेण वृष्टिः निरुद्धा। अतः सा दीक्षा, पृथिव्यां दुर्बला बहुविधा च जाता, कुलस्य स्वस्य च प्रायश्चित्तमभवत्। तदा वसिष्ठः तं पित्रा परित्यक्तं वारयामास—'अहं पश्चात् तं राज्याभिषेचयिष्यामि' इति। स तु दृढनिश्चयः, द्वादशवर्षीयां दीक्षां सहन्वान्, महात्मा वसिष्ठः मांसाभावेन स्थितः। सत्यव्रतः कामधेनुं दृष्ट्वा, कोपमोहक्लान्तिक्षुधाभिः प्रेरितः, तद्विधमाचरन्। तं चौरवृत्तिं गतम् आलोक्य, बलश्रेष्ठः तां हत्वा, स एव विश्वामित्रपुत्रैः सह तस्य मांसं भक्षयामास। वसिष्ठः तद्वृत्तं श्रुत्वा, तं परित्यक्तवान्, उवाच च—'क्रूर, क्रूर! यदि त्वं नात्यन्तपापः, तव शरीरे त्रयः लोहशङ्कवः प्रविशन्तु।' पित्राराधने विफलत्वात्, आचार्यगवां वधे, प्रवासे निषिद्धभक्षणे च, तव त्रिविधं पातकम्। एवं त्रयः शङ्कवः दृष्ट्वा, तम् महातपाः 'त्रिशङ्कु' इति व्याख्यातवान्; ततोऽस्य नाम त्रिशङ्कुः अभवत्। विश्वामित्रः, स्वकुटुम्बभरणाय पुनरागतः, त्रिशङ्कुं तुष्ट्वा वरदानं दत्तवान्। वरदानार्थे प्रेरितः सः, द्वादशवर्षीयानावृष्टिकाले, भयात्, आचार्यं पप्रच्छ। विश्वामित्रः तं पितृराज्ये अभिषिञ्च्य, यज्ञान् कारयामास; देवैः वसिष्ठेन च साक्षात् दृष्ट्वा, कौशिकः त्रिशङ्कुं देहेन स्वर्गमुत्थापयामास। वसिष्ठस्य पश्यतः, तदद्भुतमिव बभूव। अत्र च पुराणविदः द्वे श्लोके पठन्ति। विश्वामित्रकृपया त्रिशङ्कुः स्वर्गे देवैः सह दीप्तिमान् वर्तते, तस्य महात्मनः प्रीत्या।