वायुपुराणम्

युवनाश्वस्य पुत्रः अभवत्, यस्य तेजः त्रिलोकात् अधिकम् आसीत्। स धर्मात्मा आसीत्, तस्य पत्नी गौरी पतिव्रता आसीत्। किन्तु युवनाश्वः तां शापितवान्, गौरी नदी बहुदा अभवत्। तस्य पुत्रः गौरिकः सार्वभौमः अभवत्। युवनाश्वस्य पुत्रः मान्धाता नाम राजा त्रिलोकविजयी अभवत्। तत्र द्वौ प्राचीनौ श्लोकौ विद्वांसः पठन्ति—यत्र सूर्यः उदयति, यत्र च अस्तं गच्छति, तावत् क्षेत्रं मान्धातुः युवनाश्वपुत्रस्य इति। एवं वंशविदः इमं श्लोकम् अपि पठन्ति—युवनाश्वः महात्मा, महायज्ञी; मान्धाता विष्णोः अवतारः इति प्राचीनविदः कथयन्ति। मान्धातुः पत्नी चैत्वरथी, शशबिन्दोः कन्या, भूतलस्य अनुपमसुन्दरी बिन्दुमती आसीत्। सा पतिसंयुता, स्वदशसहस्रभ्रातृणां ज्येष्ठा आसीत्। तस्याम् मान्धाताः त्रयः पुत्रान् उत्पादितवान्—पुरुकुत्सः, अम्बरीषः, मुचुकुन्दः च प्रसिद्धः। अम्बरीषस्य पुत्रः अन्यः युवनाश्वः अभवत्। युवनाश्वस्य पुत्रः हरितः, हारीताः वीराः इति प्रसिद्धाः; एते अङ्गिरसः पुत्राः, ब्राह्मणाः, ये क्षत्रियधर्मं स्वीचक्रुः। पुरुकुत्सस्य पुत्रः त्रसदस्युः, नर्मदा-नदी-सम्भूतः, महायशस्वी अभवत्; तस्य पुत्रः सम्भूतः अभवत्। सम्भूतस्य पुत्रः अनरण्यः, महाबलः, त्रिलोकविजये रावणेन हतः। अनरण्यस्य पुत्रः त्रसदश्वः, तस्य पुत्रः हर्यश्वः; हर्यश्वात् दृषद्वती-नदी-सम्भूतः वसुमत् राजा अभवत्। वसुमतः पुत्रः धर्मात्मा त्रिधन्वन्; तस्य पुत्रः त्रैधन्वनः त्रिवेदविद्, युद्धशास्त्रविशारदः अभवत्। त्रैधन्वनस्य पुत्रः सत्यव्रतः महाबलः अभवत्; स दिव्यान् हत्वा विदर्भपत्नीं हरितवान्। विवाहकर्मे बहिष्कृतः, तस्य पुत्रः विष्णुवृद्धः अभवत्, विष्णुना वृद्धः इति नाम। एते अङ्गिरसः पुत्राः, ब्राह्मणाः, ये क्षत्रियधर्मं स्वीचक्रुः। कामात्, बलात्, मोहात्, संकर्षणस्य प्रभावात्, भाग्यबलात्, तद्व्यसनं तेन धीरः कृतम्। त्रिवेदगुणयुक्तः पिता, अधर्मसम्बद्धत्वात्, तं परित्यक्तवान्, क्रोधात् पुनः पुनः 'गच्छ' इति उक्तवान्। सत्यव्रतः पितरं पुनः पुनः पृच्छति—'क्व गच्छेयम्?'। पिता प्रत्याह—'व्रात्यानाम् मध्ये वस।' 'न अहम् आत्मपुत्रेण पुत्रकामः, वंशकलङ्कः' इति उक्त्वा, सत्यव्रतः नगरात् पितुः आज्ञया निर्गतवान्। वसिष्ठः महर्षिः तं न वारितवान्; सत्यव्रतः बुद्धिमान्, पितृमुक्तः, व्रात्यगृहसमीपे वासं कृतवान्, पिता वनं गतः। तस्य देशे इन्द्रः वर्षं न दत्तवान्; द्वादश वर्षाणि पूर्णानि, तस्य अधर्मस्य कारणात् अनावृष्टिः अभवत्। विश्वामित्रः महातपस्वी, तस्य भूमौ, पत्नीं परित्यज्य, समुद्रतीरे तपः आस्थाय आसीत्। तस्य पत्नी, मध्यजं स्वाभाविकं पुत्रं ग्रीवाहस्तेन बद्ध्वा, तं विक्रयाय घोषयन्ती, जीविकायै समर्पयामास। स तं ग्रीवासंयुतं विक्रियमाणं दृष्ट्वा, धर्मात्मा, शिष्टः, महर्षिपुत्रः, तं विमुक्तवान्। सत्यव्रतः महाबुद्धिः, तस्य जीविकायै, विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थं, दयया च, तं पालयामास। स ग्रीवासंयुतः गालवः इति प्रसिद्धः अभवत्; कौशिकः ऋषिः, तस्य पिता, तस्य वीर्यकर्मणा मुक्तः अभवत्। सत्यव्रतः, व्रत, भक्तिः, दया, प्रतिज्ञा च, तेन विश्वामित्रस्य पत्नीं पालयामास। मृगान्, सूकरान्, महिषान्, अन्यान् वनवासिनः पशून्, विश्वामित्राश्रमसमीपे हत्वा, तेषां मांसं पक्ववान्। उपांशुव्रतं पालयन्, द्वादशवर्षीयदीक्षां कृत्वा, पितुः आज्ञया सेवा कृतवान्, यदा राजा वने वासम् आसीत्। वसिष्ठः महर्षिः, पुरोहितैः, आचार्यैः च सह, अयोध्यां, राज्यं, राजगृहं च रक्षितवान्। सत्यव्रतः बाल्ये एव, भविष्यस्य प्रभावात्, वसिष्ठे अधिकं क्रोधम् आसीत्। यदा पिता, रुदन्, पुत्रं राज्यात् त्यक्तवान्, वसिष्ठः तं न वारितवान्, कारणात्। सप्तमे पादे विवाहमन्त्राणां समाप्तिः; सत्यव्रतः तान् सप्तमे पादे कृतवान्। धर्मविद् वसिष्ठः मन्त्रान् न जपितुम् इच्छत्; अतः वसिष्ठः मनसि सत्यव्रते कुपितः अभवत्। वसिष्ठः गुरुः तस्मिन काले बुद्ध्या आचारितवान्; किन्तु सत्यव्रतः उपांशुव्रतं बुद्ध्या न पालयामास। यदा स निर्गतवान्, यः कश्चन महात्मा पितुः स्थाने आसीत्, द्वादश वर्षाणि इन्द्रः वर्षं न दत्तवान्। अतः अधुना सा दीक्षा, पृथिव्यां दुर्बलाः, विविधाः च, कुलस्य, आत्मनः च, प्रायश्चित्तरूपा अभवत्। ततः वसिष्ठः तं, पितृपरित्यक्तं, वारितवान्—'अहं तं राज्ये अभिषेकं करिष्यामि पश्चात्' इति। किन्तु स, दृढनिश्चयः, द्वादशवर्षीयदीक्षां सहनं कृतवान्, यदा महात्मा वसिष्ठः मांसं न लब्धवान्। राजकुमारः सर्वकामधुग्गां दृष्टवान्; क्रोधात्, मोहात्, श्रान्त्या, क्षुधया च प्रेरितः, तद्व्यसनं आचरितवान्।