वायुपुराणम्

योगबलात् स राजा सागरः समुद्रस्योद्धते जले महतीं तरङ्गध्वनिं श्रुतवान्, हे सोमपानां श्रेष्ठ। तस्य पुत्राः त्रयम् ऋते राक्षसाग्निना दग्धाः; ततः स महाबलवान् राजा धुन्धोः बान्धवान् नाशयामास। पुरुषश्रेष्ठः स राजा यत् त्वरितं जलं पपौ, योगबलात् जलस्य साहाय्येन तं वह्निं शमयामास, यथा योगी। स बलवान् स राजा तं महाकायं जलराक्षसं भूमौ पतितवान्, कृतकृत्यः स राजा तं उत्तङ्काय न्यवेदयत्। ततः उत्तङ्कः तस्मै महात्मने राज्ञे वरं दत्तवान्—अक्षय्यं धनं, शत्रुष्वपि अजय्यत्वं च। तस्मै धर्मे सदा रमणीयता, स्वर्गे चिरं वासः, ये च राक्षसैः हताः पुत्राः, तेषां स्वर्गे नित्यलोकान् दत्तवान्। तस्य पुत्राणां त्रीणि शिष्टानि—ज्येष्ठः दृढाश्वः, अन्यौ भद्राश्वः कपिलाश्वश्च, इति स्मृतिः। दृढाश्व एव धुन्धुमारिः, तस्य पुत्रः हर्यश्वः, हर्यश्वस्य पुत्रः निकुम्भः, सदा क्षत्रधर्मनिष्ठः। निकुम्भस्य पुत्रः संहताश्वः, युद्धकौशलसम्पन्नः, तस्य च कृशाश्वः अक्षयाश्वश्च, द्वौ पुत्रौ। तस्य भार्या हेमवती, सत्पथज्ञाननिष्ठा, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, तस्य पुत्रः प्रसैनजित्। तस्य पुत्रः युवनाश्वः, त्रिलोकीं व्यपोह्य तेजस्वी, परमधार्मिकः, तस्य भार्या गौरी पतिसत्ता। सा तु पतिना शप्त्वा बाहुदा नदी अभवत्, तस्य पुत्रः गौरिकः चक्रवर्ती अभवत्। युवनाश्वस्य पुत्रः मान्धाता नाम राजा, त्रीन् लोकान् विजित्य बभूव; अत्र अपि पण्डिताः द्वौ श्लोकौ पठन्ति। यावत् सूर्य उदेति, यावत् अस्तं गच्छति, तावत् सर्वं युवनाश्वपुत्रस्य मान्धातुः क्षेत्रं इति कथ्यते। अत्र अपि वंशविदः श्लोकं पठन्ति—युवनाश्वः महात्मा महायज्वा, मान्धाता च प्राचीनैः विष्णोरंश इति कथ्यते। तस्य भार्या चैत्चरथी शशबिन्दोः कन्या, सा बिन्दुमती, भूमौ अनुपमा रूपेण। सा पतिसत्ता, दशसहस्रभ्रातॄणां ज्येष्ठा, तस्यां मान्धाता त्रयः पुत्रान् उत्पादितवान्। ते पुरुकुत्सः, अम्बरीषः, प्रसिद्धः मुचुकुन्दश्च; अम्बरीषस्य पुत्रः अपरः युवनाश्वः। युवनाश्वस्य पुत्रः हरितः, हारीता वीराः, अङ्गिरसः पुत्राः, ब्राह्मणाः क्षत्रधर्मग्रहणात्। पुरुकुत्सस्य पुत्रः त्रसद्दस्युः, नर्मदा तटे जातः, तस्य पुत्रः सम्भूतः। सम्भूतस्य पुत्रः अनरण्यः, महावीर्यः, स रावणेन त्रिलोकीविजये हतः। अनरण्यस्य पुत्रः त्रसदश्वः, तस्य पुत्रः हर्यश्वः, हर्यश्वात् दृशद्वत्यां वसुमान् राजा जातः। तस्य पुत्रः धर्मात्मा त्रिधन्वन्; तस्य पुत्रः त्रैधन्वनः, त्रिवेदविद्, युद्धविशारदः। तस्य पुत्रः महाबलः सत्यव्रतः, स विदर्भस्य भार्यां सुरान् हत्वा अपहृतवान्। स विवाहकर्मसु वर्जितः, तस्य पुत्रः विष्णुवृद्धः, विष्णुना वृद्धत्वात्, अङ्गिरसः पुत्राः, ब्राह्मणाः क्षत्रपथग्रहणात्। कामबलमोहसंयोगेन संकर्षणबलप्रेरितः, दैवेन च, तद् कर्म तेन धीमता कृतम्। तस्य पिता त्रैगुण्यसम्पन्नः, धर्मविरुद्धत्वात् पुत्रं त्यक्तवान्, क्रुद्धः बारं बारं “गच्छ” इति उक्तवान्। स पिता पुनः पुनः पृष्टवान्—“क्व गच्छेयम्?”—पिता प्रत्युवाच—“चाण्डालानां मध्ये वस।” “नाहं स्वपुत्रेण पुत्रं इच्छामि, हे कुलपाङ्क!” इति उक्त्वा, स नगरात् प्रस्थानं कृतवान्, पितुः आज्ञया। भगवतः वसिष्ठस्य निग्रहः नासीत्; सत्यव्रतः बुद्धिमान्, पितृमुक्तः, चाण्डालाश्रमसमीपे वसति स्म, पिता च वनं गतः। तस्य देशे इन्द्रेण वर्षाणि निरुद्धानि; द्वादश वर्षाणि, तस्याधर्मात्, अनावृष्टिः अभवत्। महातपस्वी विश्वामित्रः तत्र भार्यां परित्यज्य, समुद्रतीरे महत्तपः अकरोत्। तस्य भार्या, मध्यजं स्वपुत्रं ग्रीवायां बद्ध्वा, तं विक्रयार्थं उच्चैः क्रन्दन्ती निर्गम्य, जीविकायै विक्रयम् अकरोत्। तं ग्रीवाबद्धं विक्रीयमानं दृष्ट्वा, धर्मात्मा, विनीतः, महर्षिपुत्रः, तं विमोचयामास। सत्यव्रतः महाबुद्धिः, तस्य जीविकायै, विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थं, दयया च, तं पोषयामास। स ग्रीवाबद्धत्वात् गालवः इति प्रसिद्धः, महातपस्वी, कौशिकः तस्य पिता, तेन साहसेन मुक्तः। सत्यव्रतः, व्रतभक्त्या, दयया, प्रतिज्ञया च, नियमस्थितः, विश्वामित्रस्य भार्यां पोषयामास। मृगान्, वराहान्, महिषान्, अन्यांश्च अरण्यवासिनः जन्तून् हत्वा, तस्य आश्रमसमीपे, तेषां मांसं पाचयामास। उपांशुव्रतं पालयन्, द्वादशवर्षीय दीक्षां कृत्वा, पितुः आज्ञया सेव्य, राजा वने वसन्। महर्षिः वसिष्ठः, ऋत्विग्भिः आचार्यैः च सह, अयोध्यां, राज्यं, राजभवनं च रक्षामास।